Thí điểm thuê CEO cho doanh nghiệp nhà nước

Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước và Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam của Bộ Chính trị vừa diễn ra ngày 25-2, một trong những thông tin được quan tâm là thí điểm thuê giám đốc, tổng giám đốc (CEO) tại một số doanh nghiệp nhà nước (DNNN), kể cả người nước ngoài.

Kỳ vọng chất xúc tác cho cải cách

Tại cuộc họp với các bộ, ngành về xây dựng dự thảo Nghị định quản lý người giữ chức danh, chức vụ và người đại diện phần vốn nhà nước tại DN diễn ra cùng ngày, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cũng yêu cầu các bộ, ngành nghiên cứu kỹ việc thí điểm cơ chế đặc thù thuê, tuyển dụng, bổ nhiệm giám đốc, tổng giám đốc tại một số DNNN.

Theo đó, cần thiết kế một điều khoản riêng về cơ chế thí điểm, có phạm vi, địa chỉ cụ thể và thời hạn rõ ràng để đánh giá, rút kinh nghiệm trước khi nhân rộng. Khi thực hiện cơ chế thuê, tuyển dụng đặc thù, có thể không áp dụng cứng nhắc các yêu cầu về quy hoạch, thâm niên, thời gian giữ chức vụ như quy định chung, miễn là người được lựa chọn có năng lực quản trị, có thành tích, sản phẩm cụ thể.

Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị là cơ sở và cơ hội lớn để doanh nghiệp nhà nước thay đổi tư duy quản trị. Mục tiêu hướng tới là đến năm 2030, có những doanh nghiệp nhà nước nằm trong số 500 doanh nghiệp hàng đầu thế giới .Ảnh: MINH CHIẾN

Phó Thủ tướng lưu ý khi đã trao quyền thì cần trao thực chất, không đặt thêm nhiều tầng nấc xin ý kiến, báo cáo, làm giảm tính chủ động của DN.

Đáng chú ý, Phó Thủ tướng nhấn mạnh tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW là khuyến khích đội ngũ quản lý DN năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm. Do đó, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Nội vụ và các bộ, ngành nghiên cứu cơ chế bảo vệ cán bộ quản lý DN dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung để bổ sung vào dự thảo nghị định. Trong trường hợp rủi ro do yếu tố khách quan, bất khả kháng, cần có quy định rõ ràng để bảo vệ người thực thi, tạo tâm lý yên tâm đổi mới, sáng tạo.

Thực tế, ý tưởng thuê CEO cho DNNN đã từng được đề cập nhiều lần. Một số chuyên gia cho biết đã từng đề xuất có thể thuê giám đốc điều hành, người quản lý cấp cao là người nước ngoài khi tiến hành cải cách DNNN. Bởi những DNNN hoạt động theo cơ chế thị trường, tự chịu trách nhiệm, đặt hiệu quả hoạt động lên trên sẽ có nhu cầu thuê những nhà quản lý giỏi, có năng lực. Các CEO này sẽ tạo chất xúc tác cho DNNN nhờ cách nhìn của người kinh doanh thật sự, không phải cách nhìn đơn thuần của nhà quản lý hành chính nhà nước, quản lý ngành.

Trao đổi với phóng viên Báo Người Lao Động, chuyên gia kinh tế - TS Lê Bá Chí Nhân nhận định chủ trương cho phép nghiên cứu thí điểm thuê CEO cho DNNN, kể cả người nước ngoài theo Nghị quyết 79-NQ/TW là bước đi mang tính đột phá về tư duy quản trị DNNN. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt, vấn đề của nhiều DNNN hiện nay không nằm ở thiếu vốn hay thị trường, mà ở năng lực quản trị và tốc độ thích ứng.

Thực tế, không ít DN vẫn vận hành theo tư duy hành chính, đặt nặng quy trình hơn hiệu quả sử dụng vốn. Trong khi đó, DN quốc tế được điều hành theo các chuẩn mực rất rõ ràng về hiệu quả đầu tư, quản trị rủi ro và trách nhiệm giải trình. Khoảng cách này khiến DNNN gặp bất lợi khi bước ra sân chơi khu vực và toàn cầu. "Việc thuê CEO chuyên nghiệp, đặc biệt là người từng điều hành trong môi trường quốc tế, có thể giúp rút ngắn quá trình nâng cấp quản trị vốn phải mất nhiều năm tích lũy. Nhưng cần nhấn mạnh thuê CEO ngoại không phải là mục tiêu cuối cùng. Điều quan trọng hơn là tạo ra áp lực thay đổi tư duy quản trị, chuyển từ mô hình "quản lý DN" sang "quản trị DN theo chuẩn thị trường". Lợi ích lớn nhất là tạo cú hích cải cách quản trị DNNN. CEO quốc tế thường mang theo hệ thống quản trị minh bạch, vận hành dựa trên hiệu quả vốn và kết quả kinh doanh. Điều này giúp chuyển trọng tâm từ việc bảo toàn tài sản sang gia tăng giá trị vốn nhà nước" - TS Lê Bá Chí Nhân phân tích.

Khi có "làn gió mới" từ CEO bên ngoài, DNNN có cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường quốc tế nhanh hơn. "Một nhà điều hành có kinh nghiệm toàn cầu có thể rút ngắn quá trình học hỏi mà bình thường phải mất hàng chục năm" - ông nhấn mạnh.

Ngoài ra, cơ chế tuyển chọn lãnh đạo cấp cao theo thị trường sẽ tạo áp lực cải cách nội bộ mạnh mẽ, buộc bộ máy quản trị vận hành chuyên nghiệp hơn và giảm tâm lý an toàn vốn tồn tại khá phổ biến. Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất lại không nằm ở năng lực của CEO mà ở chính cơ chế quản trị. "Nếu người điều hành được thuê nhưng không có quyền quyết định thực chất về nhân sự, đầu tư hay chiến lược thì rất khó tạo ra thay đổi, thậm chí dễ dẫn đến thất bại" - TS Lê Bá Chí Nhân nêu vấn đề.

Phân định rõ quyền

DNNN còn phải thực hiện nhiệm vụ chính sách bên cạnh mục tiêu lợi nhuận. Nếu không xác định rõ mục tiêu ưu tiên ngay từ đầu, xung đột giữa hiệu quả kinh doanh và nhiệm vụ công ích là điều khó tránh khỏi. "Thành công của mô hình này phụ thuộc hoàn toàn vào thiết kế thể chế. Quan trọng nhất là phải phân định rõ quyền của chủ sở hữu nhà nước và quyền điều hành của CEO. Cơ quan đại diện vốn nhà nước cần chuyển sang vai trò nhà đầu tư - đặt mục tiêu, giám sát hiệu quả và đánh giá kết quả - thay vì can thiệp vào hoạt động điều hành hằng ngày. Khi đã thuê CEO chuyên nghiệp thì phải trao quyền thực chất và yêu cầu trách nhiệm đến cùng" - TS Lê Bá Chí Nhân phân tích thêm.

CEO cần được ràng buộc bằng hợp đồng quản trị với các chỉ tiêu định lượng rõ ràng như hiệu quả sử dụng vốn, lợi nhuận, năng suất lao động hay mở rộng thị trường. Đánh giá phải minh bạch và dựa trên kết quả đo lường được.

Cơ chế lương, thưởng cũng cần vận hành theo nguyên tắc thị trường. "Thu nhập có thể cao nhưng phải gắn trực tiếp với hiệu quả kinh doanh và giá trị gia tăng của vốn nhà nước, đồng thời cho phép thay thế nhanh nếu không đạt cam kết. Quan trọng không kém là CEO nên chịu sự giám sát thông qua HĐQT thay vì nhiều đầu mối chỉ đạo khác nhau, nhằm tránh xung đột quản trị" - ông nói.

PGS-TS Lê Văn Lữ, giảng viên Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường, cho rằng việc DNNN thuê CEO bên ngoài là điều bình thường, tương tự cách các viện nghiên cứu, trường đại học thuê chuyên gia quản lý. Theo ông, CEO là một nghề chuyên môn, DN nào cũng cần người có năng lực quản trị, kinh nghiệm thực tiễn để dẫn dắt đơn vị phát triển trong cả ngắn và dài hạn. Nếu tìm được người giỏi, việc thuê hoặc "mua đứt" CEO cho DNNN là hoàn toàn có lợi và đáng ra nên triển khai sớm hơn. "Đường lối, chủ trương đã có tổ chức Đảng định hướng và giám sát, vì vậy điều quan trọng là CEO làm tốt vai trò chuyên môn" - ông nhấn mạnh.

Chuyên gia kinh tế - TS Vũ Đình Ánh cũng cho rằng thuê CEO cho DNNN không phải câu chuyện mới nhưng muốn thành công cần giải quyết những vấn đề then chốt. Trước hết, quyền lựa chọn và chấm dứt hợp đồng CEO phải thuộc HĐQT, hội đồng thành viên, thay vì cơ quan quản lý nhà nước. Bên cạnh đó, vai trò của đại diện vốn nhà nước cần được xác định rõ: CEO là doanh nhân hay cán bộ công chức? Và họ có đủ quyền như cổ đông chi phối hay không? Cuối cùng, chế độ đãi ngộ, tiêu chí đánh giá, sử dụng hay loại bỏ CEO phải tiệm cận cơ chế thị trường. Nếu không làm rõ những điểm này, việc thuê CEO dễ rơi vào hình thức và trả giá đắt.