Hai bãi chất thải khổng lồ tại một nhà máy hóa chất cũ ở Nam Phi đang trở thành nguồn khai thác đất hiếm mới trong dự án Phalaborwa do Mỹ hậu thuẫn. Dự án nhận khoản đầu tư cổ phần 50 triệu USD từ Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Mỹ (DFC), nhằm chiết xuất các nguyên tố đất hiếm từ chất thải khai khoáng công nghiệp - nguồn vật liệu quan trọng cho xe điện, robot và hệ thống quốc phòng.
Hiện nay, các khoáng sản như đồng, lithium và nickel được coi là "khoáng sản chiến lược" cho công nghệ tương lai. Trong đó, 17 nguyên tố đất hiếm đóng vai trò then chốt trong chính sách đối trọng với Trung Quốc của Tổng thống Donald Trump. Mỹ dự kiến chi gần 12 tỷ USD để xây dựng kho dự trữ chiến lược riêng nhằm đảm bảo an ninh năng lượng.
Khoản đầu tư vào dự án Phalaborwa được cam kết từ năm 2023 dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden nhưng vẫn tiếp tục được ông Trump thúc đẩy. Điều này diễn ra bất chấp sắc lệnh hành pháp hồi tháng 2 của ông Trump về việc tạm dừng mọi hỗ trợ tài chính cho Nam Phi. Động thái này cho thấy các mối quan tâm về kinh tế và lợi ích chiến lược của Mỹ luôn được đặt lên hàng đầu. Qua đó, phía Mỹ khẳng định mục tiêu khai thác tiềm năng khoáng sản châu Phi để phục vụ lợi ích an ninh quốc gia.
Công ty Rainbow Rare Earths - chủ đầu tư dự án Phalaborwa - với nguồn vốn DFC thông qua TechMet nhằm đảm bảo nguồn cung đất hiếm cho phương Tây. Chính phủ Nam Phi không nắm cổ phần trực tiếp, trong khi sản lượng dự kiến chủ yếu phục vụ Mỹ, đặc biệt cho lĩnh vực quốc phòng. Các nguyên tố như neodymium và dysprosium sẽ được dùng sản xuất nam châm hiệu suất cao cho xe điện, tua-bin gió và robot.
Dự án Phalaborwa dự kiến khởi công xây dựng nhà máy xử lý vào đầu năm 2027, thời điểm khoản đầu tư 50 triệu USD từ DFC bắt đầu được giải ngân. Sau khi hoàn tất xây dựng, dự án sẽ bước vào giai đoạn khai thác từ năm 2028, tận dụng khoảng 35 triệu tấn phosphogypsum - chất thải rắn phát sinh trong quá trình sản xuất axit và phân bón từ quặng photphat - với vòng đời hoạt động ước tính khoảng 16 năm.
Dù trữ lượng đất hiếm trên thế giới không thiếu, việc tách chiết chúng vẫn tốn kém do hàm lượng phân bố thấp. Theo bà Neha Mukherjee, chuyên gia tại Benchmark Mineral Intelligence, dự án Phalaborwa mang tính độc đáo nhờ phương pháp khai thác khoáng sản trên mặt đất mang tính thử nghiệm, song tiềm năng thực tế của dự án vẫn chưa được xác định rõ.
“Xét về chi phí vận hành, đây có vẻ là một tài sản có chi phí khá thấp,” bà nói. “Ngay cả nhu cầu vốn đầu tư cũng không quá cao... một tín hiệu tích cực.”
Bà Mukherjee nói thêm rằng dự án này đặc biệt quan trọng bởi “chúng ta không có đủ số lượng dự án để đáp ứng toàn bộ nhu cầu bên ngoài Trung Quốc.”
Rainbow Rare Earths cho biết quy trình khai thác tại Phalaborwa sẽ sử dụng tới 90% năng lượng tái tạo, giúp chi phí sản xuất thấp hơn đáng kể so với phương pháp khai thác đất hiếm truyền thống. Theo ông George Bennett, CEO của công ty cho biết, Phalaborwa sẽ là một nhà sản xuất chi phí thấp, có khả năng cạnh tranh trực tiếp với các doanh nghiệp Trung Quốc.
Song song với dự án tại Nam Phi, Tổng thống Trump cũng đẩy mạnh đầu tư khai thác khoáng sản chiến lược trong nước và thúc đẩy các thỏa thuận tiếp cận tài nguyên ở nước ngoài, bao gồm Ukraine. Tiềm năng đất hiếm tại Greenland cũng được xem là một trong những lý do khiến Mỹ từng bày tỏ ý định mua lại hòn đảo Bắc Cực này.
Phalaborwa chỉ là một trong nhiều dự án khoáng sản tại châu Phi nhận vốn từ DFC. Chuyên gia khai khoáng Patience Mususa thuộc Viện Nghiên cứu Châu Phi Bắc Âu cho rằng Mỹ đang cố “đuổi kịp” Trung Quốc trong cuộc cạnh tranh đầu tư khai khoáng tại lục địa này - nơi Bắc Kinh đang giữ vai trò thống trị.
Tháng 2 vừa qua, Cơ quan Thương mại và Phát triển Mỹ đã ký thỏa thuận tài trợ 1,8 triệu USD cho nghiên cứu khả thi dự án đất hiếm Monte Muambe tại Mozambique. Mỹ cũng tiếp tục hỗ trợ tài chính cho Hành lang Lobito - tuyến đường sắt dài 1.290 km kết nối các khu vực giàu khoáng sản của Congo và Zambia ra bờ Đại Tây Dương.