Có nên quay lại thuế khoán?

Tại họp báo thường kỳ quý II/2026 của Bộ Tài chính mới đây, ông Mai Sơn, Phó Cục trưởng Cục Thuế, đã thông tin về đề xuất của một số hiệp hội và chuyên gia liên quan việc tiếp tục áp dụng thuế khoán đối với hộ kinh doanh có doanh thu dưới 5 tỉ đồng/năm.

Đề xuất trở lại thuế khoán hoặc thuế môn bài

Trước đó, Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường (IEER) đã có văn bản kiến nghị các cơ quan chức năng nghiên cứu giải pháp hỗ trợ tiêu dùng nội địa và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn 2026-2027.

Theo phân tích của viện, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng trong những tháng đầu năm 2026 tăng khoảng 10,1% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, sức mua vẫn chưa phục hồi đồng đều khi người dân tiếp tục thắt chặt chi tiêu trước áp lực chi phí sinh hoạt. Một số hộ kinh doanh còn lúng túng trước các quy định mới về thuế và hóa đơn điện tử. Bên cạnh đó, biến động giá nhiên liệu, nguyên vật liệu trên thị trường quốc tế cũng làm gia tăng chi phí đầu vào, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng.

Từ thực tế này, viện đề xuất tiếp tục áp dụng cơ chế thuế khoán đối với hộ kinh doanh có doanh thu dưới 5 tỉ đồng/năm; khuyến khích tự khai, tự nộp thuế theo doanh thu thực tế và xuất hóa đơn điện tử khi phát sinh nhu cầu giao dịch. Đồng thời kiến nghị cơ quan thuế tăng cường hướng dẫn, hỗ trợ hộ kinh doanh tại cơ sở, đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp cố tình trốn thuế thay vì hình sự hóa các vi phạm mang tính chất hành chính.

Đáng chú ý, không chỉ IEER, các Đại biểu quốc hội cũng từng có đề xuất tương tự. Tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI vừa qua, đại biểu Nguyễn Văn Thân (đoàn TP HCM), Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, đề xuất áp dụng hình thức nộp thuế môn bài hoặc thuế ấn định đối với hộ kinh doanh có doanh thu từ 500 triệu đồng đến 5 tỉ đồng mỗi năm.

Theo ông Thân, quy định hiện hành miễn thuế đối với hộ kinh doanh có doanh thu dưới 500 triệu đồng/năm. Nếu chia bình quân, mức doanh thu này chỉ khoảng hơn 40 triệu đồng/tháng, khá thấp đối với nhiều hoạt động kinh doanh hiện nay.

Ông cũng cho biết cả nước hiện có khoảng 5,2 triệu hộ kinh doanh, là lực lượng đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế. Vì vậy, chính sách thuế cần được thiết kế phù hợp với đặc thù của khu vực này.

Các hộ kinh doanh trái cây ở chợ đầu mối nông sản Thủ Đức, TP HCM. Ảnh: NGỌC ÁNH

Thực tế cho thấy trong nhiều năm qua, phần lớn hộ kinh doanh, đặc biệt là các cơ sở nhỏ lẻ, vẫn vận hành theo phương thức quản lý thủ công, việc ghi chép doanh thu, chi phí chưa đầy đủ và bài bản. Khi chuyển sang cơ chế kê khai theo doanh thu thực tế và sử dụng hóa đơn điện tử từ năm 2026, không ít hộ kinh doanh gặp áp lực trong việc lưu trữ chứng từ, thực hiện kê khai và tuân thủ các quy định mới.

Đối với các hộ kinh doanh có doanh thu từ 1 tỉ đồng/năm trở lên, việc áp dụng hóa đơn điện tử cũng phát sinh thêm chi phí đầu tư, vận hành hệ thống và yêu cầu kỹ năng công nghệ nhất định. Bên cạnh đó, nhiều nhóm hàng hóa như nông sản, sản phẩm tiểu thủ công nghiệp hoặc hàng hóa giao dịch tại chợ truyền thống thường thiếu hóa đơn đầu vào hợp lệ, gây khó khăn trong việc chứng minh chi phí và thực hiện nghĩa vụ thuế.

Ngoài ra, việc kê khai qua cổng thông tin điện tử cũng đòi hỏi người kinh doanh phải có kỹ năng số cơ bản. Đây là trở ngại đối với nhiều hộ kinh doanh lớn tuổi hoặc ít tiếp cận công nghệ.

Cần được nghiên cứu thận trọng

Tuy nhiên, theo ông Mai Sơn, việc xóa bỏ hình thức thuế khoán và chuyển sang phương thức kê khai không phải là chủ trương mới. Nội dung này đã được xác định tại Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, đồng thời được cụ thể hóa trong Nghị quyết 198/2025/QH15 cùng các chương trình hành động, chỉ đạo triển khai của Chính phủ.

Ông nhấn mạnh hình thức kê khai giúp phản ánh sát thực tế hoạt động kinh doanh, khắc phục tình trạng doanh thu biến động nhưng không được cập nhật kịp thời như cơ chế thuế khoán trước đây. Qua đó, góp phần nâng cao tính minh bạch và hạn chế thất thu ngân sách. Số liệu tổng kết bước đầu cho thấy có khoảng 98% hộ kinh doanh thuộc diện thực hiện đã kê khai đúng thời hạn và đúng quy định. Cơ quan thuế cũng thường xuyên theo dõi quá trình triển khai để hỗ trợ người nộp thuế, nhất là trong giai đoạn đầu chuyển đổi, nhằm hạn chế các sai sót do chưa nắm rõ quy định. "Chủ trương hiện nay là phù hợp và đang đi đúng hướng. Tuy nhiên, ngành thuế sẽ tiếp tục theo dõi thực tiễn để tham mưu Bộ Tài chính và các cấp có thẩm quyền những giải pháp thuận lợi hơn cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh" - ông Mai Sơn cho biết.

Nhiều chuyên gia cũng cho rằng việc lựa chọn giữa thuế khoán, thuế ấn định hay kê khai theo doanh thu thực tế cần được nghiên cứu thận trọng để vừa tạo thuận lợi cho hộ kinh doanh, vừa bảo đảm mục tiêu minh bạch hóa hoạt động sản xuất - kinh doanh và hiện đại hóa công tác quản lý thuế. Luật sư Trần Xoa, Giám đốc Công ty Luật Minh Đăng Quang, cho rằng việc quay lại cơ chế thuế khoán có thể không còn phù hợp với định hướng cải cách quản lý thuế theo tinh thần Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị và Nghị quyết 198 của Quốc hội.

Theo ông Xoa, giải pháp phù hợp hơn là nâng ngưỡng doanh thu được miễn thuế đối với hộ kinh doanh từ 1 tỉ đồng/năm hiện nay lên khoảng 2,5 tỉ đồng/năm. Ông phân tích với giả định tỉ suất lợi nhuận bình quân của hộ kinh doanh khoảng 10%, doanh thu 2,5 tỉ đồng tương đương thu nhập khoảng 250 triệu đồng/năm, tức gần 21 triệu đồng/tháng. Mức này tương đồng với ngưỡng giảm trừ gia cảnh áp dụng đối với người lao động có thu nhập từ tiền lương, qua đó góp phần bảo đảm sự công bằng về nghĩa vụ thuế giữa các nhóm đối tượng. "Chính sách này sẽ giúp hộ kinh doanh vượt qua rào cản ban đầu về công nghệ và chi phí, đồng thời khuyến khích họ từng bước tuân thủ các quy định về hóa đơn, chứng từ và kê khai thuế theo doanh thu thực tế" - luật sư Trần Xoa nhận định.

Theo chuyên gia này, việc điều chỉnh phù hợp các ngưỡng thuế sẽ góp phần giảm áp lực cho khu vực kinh doanh nhỏ, tạo điều kiện để doanh nghiệp và hộ kinh doanh duy trì hoạt động, cung ứng hàng hóa với giá thành hợp lý, qua đó hỗ trợ tiêu dùng trong nước và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.