13 năm không thay đổi bao bì cảnh báo
Trao đổi bên lề tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá” do Báo Nhân Dân tổ chức, ông Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), cho rằng về cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, diện tích cảnh báo tại Việt Nam vẫn giữ ở mức 50% mặt trước và mặt sau bao thuốc trong suốt 13 năm.
Hình ảnh cảnh báo cũng không thay đổi trong thời gian dài, khiến người hút thuốc dần quen mắt, làm giảm hiệu quả truyền tải thông điệp. Đây là điều đáng lo ngại.
Ông Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế) chia sẻ tại Tọa đàm.
“Theo tôi, hình ảnh cần được thay đổi định kỳ để duy trì tác động”, ông Quang nói.
Trước đây, Việt Nam từng đứng thứ 29 trong hơn 200 quốc gia, vùng lãnh thổ về diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. Sau 13 năm, thứ hạng này đã giảm xuống vị trí 95.
Theo ông Quang, Việt Nam cần tăng diện tích cảnh báo, quy định ngay trong luật mức tối thiểu 85%, sau đó nâng dần lên 90%, hướng tới bao bì trơn như một số quốc gia.
Tại Đông Nam Á, diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá ở Timor-Leste khoảng 92-92,5%, Thái Lan đạt 85% và nhiều quốc gia khác cũng ở mức 85%. Trong khi đó, Việt Nam hiện ở mức 50%.
Bên cạnh cảnh báo sức khỏe, ông Quang cho rằng cần đánh giá hiệu quả thực tế của chính sách tăng thuế thuốc lá. Theo lộ trình đến năm 2031, thuế thuốc lá sẽ tăng, nhưng vấn đề quan trọng là mức tăng có đủ sức làm thay đổi hành vi tiêu dùng hay không.
Đồng quan điểm, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng, cho biết sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, hệ thống cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá tại Việt Nam chưa có thay đổi đáng kể.
Các chuyên gia đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh từ 50% hiện nay lên ít nhất 85% trên mỗi mặt chính của bao bì, đồng thời đặt cảnh báo ở phía trên và phóng to hình ảnh.
Theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh nên chiếm ít nhất 50% diện tích bao bì, và diện tích càng lớn càng tốt.
Về nội dung, cảnh báo cần gần gũi với người Việt Nam, tập trung vào những tác hại mà người dân còn ít biết đến. Bên cạnh ung thư phổi, cần chú trọng nguy cơ đột quỵ, bệnh tim mạch, tác động của khói thuốc thụ động đối với phụ nữ mang thai và trẻ em, cũng như ảnh hưởng đến sinh lý. Hình ảnh bệnh lý thực tế và ví dụ cụ thể cần được ưu tiên để tăng tính trực quan.
Đối với người trẻ từ 15-24 tuổi, tỷ lệ nghĩ đến việc bỏ thuốc do cảnh báo sức khỏe là 60,3%, thấp hơn mức 65,6% ở nhóm 45-64 tuổi. Trong khi đó, 57,3% người thuộc nhóm tuổi 15-24 tiếp cận thông tin phòng, chống tác hại của thuốc lá qua mạng xã hội.
PGS Hương nhấn mạnh cần đổi mới thông điệp phù hợp với từng nhóm đối tượng, đặc biệt là người trẻ; đồng thời nghiên cứu sử dụng hình ảnh và thông điệp về tác hại của thuốc lá trên mạng xã hội để tăng khả năng tiếp cận.
WHO cảnh báo nguy cơ xuất hiện khoảng trống pháp lý
Tại tọa đàm, Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, nhấn mạnh các sản phẩm thuốc lá và nicotine mới không an toàn, không có lợi cho sức khỏe.
Những sản phẩm này có thể chứa nicotine, chất gây nghiện mạnh, cùng nhiều chất độc liên quan đến ung thư, bệnh tim mạch và hô hấp. Một số sản phẩm còn có thể phát thải các chất độc hại hơn khói thuốc lá thông thường.
Theo đại diện WHO, nicotine đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ em, thanh thiếu niên và phụ nữ mang thai. Chất này có thể ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ, khả năng học tập và làm tăng nguy cơ rối loạn lo âu. Người trẻ sử dụng thuốc lá điện tử cũng có nguy cơ chuyển sang hút thuốc lá điếu thông thường cao hơn.
Đáng lo ngại, nhiều sản phẩm mới được thiết kế và tiếp thị nhằm thu hút giới trẻ bằng hương vị như dưa hấu, kẹo bông, bánh tart chanh cùng bao bì bắt mắt, thậm chí có hình thức giống đồ chơi.
Tiến sĩ Angela Pratt cảnh báo việc phát triển các dòng sản phẩm này không đơn thuần nhằm giúp người hút thuốc cai nghiện, mà còn có thể tạo ra một thế hệ người lệ thuộc nicotine mới.
Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam.
Một vấn đề khác được WHO lưu ý là nguy cơ xuất hiện khoảng trống pháp lý nếu định nghĩa nguyên liệu thuốc lá trong dự thảo luật sửa đổi chỉ bao gồm các chất chứa nicotine mà không đề cập đến những chất không chứa nicotine được sử dụng trong sản phẩm thuốc lá.
Theo WHO, thuốc lá điện tử không chứa nicotine vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Các sản phẩm này có thể chứa hợp chất tương tự nicotine có đặc tính gây nghiện, có thể được bổ sung dung dịch chứa nicotine và vẫn phát thải các chất độc hại khác.
Việc loại trừ nhóm sản phẩm này khỏi phạm vi điều chỉnh của luật cũng gây khó khăn cho công tác quản lý. Sản phẩm được ghi nhãn không chứa nicotine nhưng thực tế có thể chứa chất này, đòi hỏi cơ quan chức năng phải có năng lực xét nghiệm đủ mạnh để xác định thành phần.
WHO cảnh báo ngành công nghiệp thuốc lá có thể tận dụng những kẽ hở pháp lý để tạo ra các nhóm sản phẩm mới nằm ngoài phạm vi kiểm soát.
Vì vậy, tổ chức này khuyến nghị định nghĩa nguyên liệu thuốc lá trong dự thảo luật sửa đổi cần bao gồm lá thuốc lá, nguyên liệu có nguồn gốc từ cây thuốc lá, các chất chứa nicotine và cả những chất không chứa nicotine được sử dụng trong sản phẩm thuốc lá.
Theo đại diện WHO, cấm toàn diện thuốc lá điện tử, bao gồm cả sản phẩm không chứa nicotine, sẽ giúp khắc phục khoảng trống pháp lý, tạo thuận lợi cho công tác thực thi và phù hợp hơn với tinh thần Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội.
Đối với người có nhu cầu cai thuốc lá, WHO khuyến nghị lựa chọn các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả như tư vấn của nhân viên y tế, đường dây hỗ trợ cai thuốc, hỗ trợ thay đổi hành vi và thuốc cai nghiện được phê duyệt, thay vì tin vào những lời quảng cáo thiếu căn cứ.
