Câu chuyện của Tom Hu là lát cắt điển hình cho một thực tế ngày càng phổ biến trong nền kinh tế Trung Quốc. Về lý thuyết, doanh nhân 48 tuổi này lẽ ra đã vỡ nợ với khoản vay ngân hàng 730.000 USD dành cho công ty nhựa của mình. Doanh thu hiện tại chỉ vừa đủ để trang trải chi phí vận hành, hoàn toàn không đủ gánh thêm tiền lãi và gốc vay.
Thế nhưng thay vì siết nợ, ngân hàng lại cho phép ông trì hoãn thanh toán. Quyết định đó giúp doanh nghiệp của Hu tạm thời sống sót, đồng thời cũng giúp ngân hàng tránh phải ghi nhận thêm một khoản nợ xấu trên sổ sách.
Những trường hợp như Hu đang lặp lại trên khắp Trung Quốc, phản ánh một vấn đề sâu sắc hơn.
Trên giấy tờ, tỷ lệ nợ xấu chính thức của Trung Quốc vẫn chỉ quanh 1,5%. Nhưng phần lớn giới kinh tế học cho rằng con số thực tế cao hơn rất nhiều. Một số chuyên gia ước tính tỷ lệ này có thể lên tới 10%, tương đương khoảng 3.000 tỷ USD các khoản vay đáng lẽ phải bị xếp vào nhóm quá hạn nhưng chưa được ghi nhận. Thậm chí có ý kiến cho rằng quy mô thực còn có thể gấp đôi.
Điều đáng nói là chính sách “nương tay” này, dù giúp duy trì ổn định tài chính ngắn hạn, lại khiến nguồn vốn tiếp tục được bơm vào những doanh nghiệp không còn hiệu quả thay vì chảy vào khu vực lành mạnh.
Hệ quả không phải là một cuộc khủng hoảng ngân hàng bùng nổ ngay lập tức, mà là sự suy giảm tăng trưởng, giảm năng suất và kéo dài trì trệ.
Bức tranh này càng đáng chú ý hơn khi xét tới bối cảnh kinh tế hiện nay. Thị trường bất động sản Trung Quốc đã suy sụp nghiêm trọng, tăng trưởng danh nghĩa xuống mức thấp nhất ngoài thời kỳ Covid kể từ thập niên 1970, còn mục tiêu tăng trưởng năm 2026 cũng chỉ còn 4,5%-5%, mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ. Dù vậy, tỷ lệ nợ xấu chính thức gần như không thay đổi.
Nguồn gốc của núi nợ xấu nằm ở lượng tín dụng khổng lồ đã chảy vào các doanh nghiệp không còn khả năng tạo ra lợi nhuận đủ để trả lãi. Theo một số phân tích, khoảng 10% doanh nghiệp phi tài chính niêm yết tại Trung Quốc đã không thể dùng lợi nhuận để chi trả lãi vay trong 3 năm liên tiếp.
Những “công ty zombie” như vậy ngày càng nhiều, không chỉ trong bất động sản mà còn lan sang cả sản xuất và dịch vụ. Một nghiên cứu cho thấy nhóm doanh nghiệp này hiện chiếm tới 16% tổng tài sản khu vực phi tài chính, tăng mạnh so với 5% năm 2018.
Tom Hu chính là hình ảnh rõ ràng của tình trạng đó. Nhà máy nhựa của ông ở tỉnh Chiết Giang, gần Thượng Hải, từng hoạt động rất hiệu quả. Nhưng sau đại dịch Covid-19, nhu cầu nội địa yếu và xuất khẩu biến động đã đẩy cơ sở này tới bờ vực phá sản.
Hu buộc phải cắt giảm tới 90% lao động, chỉ duy trì hoạt động cầm chừng để đủ trả các chi phí tối thiểu. Ông thừa nhận bản thân không có kế hoạch dài hạn nào, chỉ cố cầm cự từng ngày. Nếu ngân hàng gọi nợ, ông không có cách nào hoàn trả phần gốc.
Thực tế, hệ thống phân loại nợ xấu ở Trung Quốc từ lâu đã là một “vùng mờ”. Một khoản vay chỉ được chính thức coi là nợ xấu khi bị xếp vào nhóm dưới chuẩn, nghi ngờ hoặc mất vốn. Nhưng trên thực tế, nhiều khoản nợ đang gặp vấn đề lại được giữ trong diện “đặc biệt lưu ý” hoặc thậm chí vẫn được coi là “bình thường” nhờ một cơ chế nới lỏng kéo dài.
Theo quy định, khoản vay quá hạn hơn 90 ngày và không thể thu hồi đầy đủ phải bị coi là nợ xấu. Tuy vậy, các ngân hàng thường xuyên đảo nợ, kéo dài thời gian trả, thậm chí cộng lãi vào gốc để tránh phải ghi nhận thua lỗ.
Chính sách này bắt nguồn từ các chương trình hỗ trợ thời Covid nhưng sau đó được kéo dài và mở rộng sang các doanh nghiệp bất động sản, chính quyền địa phương và doanh nghiệp nhỏ. Năm 2024, Bắc Kinh tiếp tục gia hạn, cho phép ngân hàng gia hạn hoặc đảo nợ cho các doanh nghiệp gặp khó khăn tạm thời, áp dụng với khoảng 9.400 tỷ nhân dân tệ dư nợ.
Song, cái giá phải trả là rất lớn. Khi vốn bị “giam” trong các doanh nghiệp không còn sức sống, ngân hàng không còn nhiều dư địa cấp tín dụng cho khu vực tư nhân hiệu quả hơn. Tăng trưởng tín dụng mới vì thế chậm lại rõ rệt.
Năm ngoái, các ngân hàng Trung Quốc giải ngân lượng vay mới thấp nhất kể từ năm 2018. Điều này càng nghiêm trọng hơn khi lợi nhuận ngân hàng bị bào mòn bởi lãi suất thấp, khiến Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc cũng bị hạn chế trong việc tiếp tục cắt giảm lãi suất để kích thích kinh tế.
Do đó, Trung Quốc buộc phải bơm vốn trở lại cho các ngân hàng. Năm nay, Bắc Kinh dự kiến phát hành 300 tỷ nhân dân tệ trái phiếu chính phủ đặc biệt để tái cấp vốn cho các nhà băng, nối tiếp gói 500 tỷ nhân dân tệ năm ngoái. Đồng thời, các ngân hàng cũng đẩy mạnh xóa và chuyển giao nợ xấu, với quy mô xử lý hơn 3.000 tỷ nhân dân tệ mỗi năm kể từ 2020, riêng năm 2024 đạt kỷ lục gần 3.800 tỷ nhân dân tệ.
Dẫu vậy, nhiều chuyên gia cho rằng đây mới chỉ là cách trì hoãn vấn đề. Nguy cơ không nằm ở một cú sụp đổ đột ngột, mà ở quá trình suy yếu kéo dài của nền kinh tế.
Theo Business Times