Kinh tế Nhà nước: Hình thành các ‘đầu tàu’ đủ mạnh

Đầu tư có trọng tâm, trọng điểm

Ngày 6/2, Báo Tiền Phong tổ chức toạ đàm “Để kinh tế Nhà nước dẫn dắt, mở đường trong kỷ nguyên mới”. Phát biểu khai mạc, nhà báo Phùng Công Sưởng, Tổng Biên tập Báo Tiền Phong nhấn mạnh, nghị quyết khẳng định kinh tế Nhà nước là động lực chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, giữ vai trò bảo đảm ổn định vĩ mô, cân đối lớn của nền kinh tế; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu kinh tế Nhà nước phải trở thành lực lượng kiến tạo, dẫn dắt phát triển, mở đường cho các động lực tăng trưởng mới.

Làm rõ điểm đột phá của Nghị quyết 79, TS. Nguyễn Như Quỳnh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế (Bộ Tài chính) cho biết, nghị quyết thể hiện cách tiếp cận mới trong việc định vị vai trò của kinh tế Nhà nước. Nguồn lực Nhà nước được yêu cầu hạch toán đầy đủ, vận hành theo nguyên tắc thị trường, nhưng vẫn bảo đảm mục tiêu kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh. Đáng chú ý, Nghị quyết 79 xác định tập trung nguồn lực đầu tư phát triển một số tập đoàn, DNNN quy mô lớn, có vai trò dẫn dắt trong các ngành then chốt, chiến lược; khuyến khích DNNN đầu tư ra nước ngoài ở những lĩnh vực có lợi thế so sánh hoặc nhu cầu thị trường lớn.

Cùng với đó là định hướng cơ cấu lại đầu tư, kinh doanh vốn nhà nước theo hướng chuyên nghiệp, tiến tới hình thành mô hình quỹ đầu tư quốc gia; tập trung phát triển một số đơn vị sự nghiệp công lập quan trọng, có khả năng cạnh tranh quốc tế; đồng thời mở ra các không gian phát triển mới như kinh tế không gian, công nghiệp vũ trụ, các lĩnh vực công nghệ cao mà khu vực tư nhân chưa đủ điều kiện tham gia.

Với Nghị quyết 79, vai trò của DNNN đã có sự thay đổi căn bản. Nếu trước đây DNNN được giao thực hiện vai trò chủ đạo trên diện rộng, thì nay được định vị tập trung vào một số ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược và giữ vai trò tiên phong, dẫn dắt phát triển.

Tại tọa đàm, GS, TS Hoàng Văn Cường, Ủy ban Tài chính – Ngân sách của Quốc hội đặt ra câu hỏi lớn: liệu vai trò dẫn dắt của kinh tế Nhà nước có mâu thuẫn với định hướng coi kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất theo Nghị quyết 68 hay không.

Theo ông Cường, nếu không giải quyết tốt mối quan hệ này, có thể xuất hiện sự cạnh tranh giữa DNNN và doanh nghiệp tư nhân theo hướng tiêu cực. DNNN đã xác định phải hạch toán theo nguyên tắc thị trường, mà đã theo thị trường thì phải có cạnh tranh. Vấn đề là cạnh tranh để cùng phát triển hay cạnh tranh gây tổn hại lẫn nhau.

Ông Cường cho rằng mục tiêu và định hướng của Nghị quyết 79 là đúng, nhưng chương trình hành động cần làm rõ “cách đi”. Nhà nước phải đóng vai trò phân định sân chơi, xác định rõ lĩnh vực nào Nhà nước nắm giữ, lĩnh vực nào tư nhân là chủ đạo, và ở những lĩnh vực cả hai cùng tham gia thì vai trò của mỗi bên ra sao.

Ví dụ, các lĩnh vực liên quan trực tiếp đến chủ quyền, an ninh như quản lý hàng không, hàng hải cần Nhà nước nắm giữ. Nhưng ở các lĩnh vực như năng lượng, nơi tư nhân đã và đang tham gia mạnh, cần có cơ chế phân vai rõ ràng để tránh chồng lấn.

Đồng thời, ngay trong khu vực Nhà nước cũng phải xác định rõ nhiệm vụ của từng doanh nghiệp, tập trung đầu tư có trọng tâm, trọng điểm, tránh dàn trải. Nếu nguồn lực bị chia nhỏ cho quá nhiều mục tiêu, sẽ khó hình thành các “đầu tàu” thực sự đủ sức vươn tầm khu vực và thế giới.

Nhà nước “tiền hô”, tư nhân “hậu ủng”

Làm rõ thêm nội dung này, bà Phạm Chi Lan cho rằng, với đặc thù của Việt Nam, vai trò của Nhà nước càng trở nên quan trọng hơn khi Nhà nước là đại diện chủ sở hữu đối với nhiều tài nguyên lớn của quốc gia, đặc biệt là đất đai và các tài nguyên chung. Do đó, việc quản trị, phân bổ và sử dụng những nguồn lực này không chỉ là bài toán kinh tế, mà còn là vấn đề xã hội nhạy cảm.

Theo bà Lan, điểm đáng ghi nhận của Nghị quyết 79 là đã đặt ra yêu cầu quản trị các nguồn lực chung một cách hiệu quả, không chỉ trong khu vực doanh nghiệp Nhà nước mà trên phạm vi toàn bộ nền kinh tế. Sở hữu toàn dân không có nghĩa là chỉ khu vực Nhà nước được quyền sử dụng, mà phải thiết kế cơ chế để các khu vực khác, kể cả khu vực tư nhân và cộng đồng xã hội, được tiếp cận và khai thác hiệu quả, minh bạch, vì lợi ích chung.

Thực tiễn cho thấy, đất đai và tài nguyên là lĩnh vực nhạy cảm nhất, dễ phát sinh xung đột lợi ích nhất, không chỉ giữa doanh nghiệp Nhà nước và doanh nghiệp tư nhân mà còn giữa các nhóm lợi ích khác nhau trong xã hội. Khi quyền lợi của người dân chưa được bảo đảm đầy đủ, minh bạch chưa rõ ràng, khiếu kiện kéo dài sẽ phát sinh và cuối cùng cả Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội đều phải trả giá. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải minh bạch hoá trách nhiệm, nâng chuẩn quản trị, giải trình rõ ràng để giảm xung đột, củng cố niềm tin xã hội.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, tiêu chuẩn quản trị doanh nghiệp ngày càng tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp Nhà nước đều phải cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế, buộc phải nâng chuẩn quản trị, hiệu quả sử dụng vốn và năng lực đổi mới.

Toàn cảnh tọa đàm.

Muốn doanh nghiệp Nhà nước thực sự “dẫn dắt, mở đường” theo tinh thần Nghị quyết 79, bà Lan cho rằng cần thay đổi căn bản cách đánh giá hiệu quả. Không thể áp đặt tư duy năm nào cũng phải có lãi đối với những dự án mang tính nền tảng, dài hạn, rủi ro cao. Ngay cả doanh nghiệp tư nhân khi đầu tư dài hạn cũng chấp nhận chu kỳ lỗ – lãi. Doanh nghiệp Nhà nước lại càng cần không gian chính sách để chấp nhận độ trễ của đầu tư, đổi mới sáng tạo. Điều này đòi hỏi sự thay đổi không chỉ ở doanh nghiệp, mà cả ở tư duy quản lý của các bộ, ngành.

“Vai trò dẫn dắt của kinh tế Nhà nước chỉ có thể phát huy khi doanh nghiệp Nhà nước được trao đủ quyền chủ động để hợp tác, liên kết với khu vực tư nhân trong nước và nhà đầu tư nước ngoài, trên nền tảng bình đẳng và bổ trợ lẫn nhau. Nội lực trong nước là trụ cột của tự chủ, tự cường kinh tế. Việt Nam đã hình thành những doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn, có năng lực công nghệ và tài chính đáng kể. Nếu được thiết kế cơ chế hợp tác phù hợp, khu vực doanh nghiệp Nhà nước và tư nhân hoàn toàn có thể trở thành đối tác chiến lược của nhau trong các dự án hạ tầng, công nghiệp nền tảng, công nghệ cao”, bà Lan nói.

Để doanh nghiệp Việt lọt top thế giới

Theo ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển DNNN (Bộ Tài chính), Nghị quyết 79 đặt ra những chỉ tiêu cụ thể và đầy tham vọng. Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu có khoảng 50 DNNN quy mô lớn nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất khu vực, trong đó có từ 1–3 doanh nghiệp lọt top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Xa hơn, đến năm 2045, mục tiêu là khoảng 60 doanh nghiệp trong nhóm 500 của khu vực và khoảng 5 doanh nghiệp trong nhóm 500 toàn cầu.

Đây không chỉ là mục tiêu về quy mô vốn hay doanh thu, mà còn hàm chứa yêu cầu về năng lực công nghệ, quản trị, khả năng làm chủ chuỗi giá trị và sức cạnh tranh quốc tế. Để hiện thực hóa, Nghị quyết đề ra 14 nhóm giải pháp lớn, trong đó nhấn mạnh việc tập trung đầu tư phát triển một số tập đoàn kinh tế, DNNN mạnh, quy mô lớn, có khả năng dẫn dắt các ngành, lĩnh vực then chốt.

Việc ban hành Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị sẽ mở rộng thêm không gian phát triển cho kinh tế nhà nước.

Các lĩnh vực trọng yếu được xác định khá rõ: quốc phòng – an ninh; năng lượng; vận tải, logistics; tài chính – ngân hàng; khoa học – công nghệ, điện tử – viễn thông, hạ tầng số; khai thác, chế biến khoáng sản chiến lược; hóa chất; xây dựng, vật liệu xây dựng; nông, lâm nghiệp. Đây đều là những “mạch máu” của nền kinh tế, gắn với an ninh quốc gia, an ninh kinh tế và an sinh xã hội.

Theo ông Tuấn, việc lựa chọn ngành, lĩnh vực phải dựa trên nguyên tắc: nơi tư nhân chưa muốn tham gia hoặc chưa đủ điều kiện, nhưng lại có ý nghĩa chiến lược với phát triển quốc gia. DNNN sẽ đóng vai trò mở đường, tạo nền tảng ban đầu, từ đó hình thành các ngành công nghiệp cốt lõi, có khả năng cạnh tranh khu vực và toàn cầu.

Ông Nguyễn Tài Anh – Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết, Tập đoàn đang rà soát, xây dựng lại toàn bộ các đề án phát triển nhằm hướng tới mục tiêu trở thành tập đoàn kinh tế mạnh, với trọng tâm là bốn đột phá cốt lõi về thể chế, quản trị, nhân lực và công nghệ.

Theo đó, EVN tập trung hoàn thiện thể chế quản trị – điều hành theo hướng phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm người đứng đầu, bảo đảm quy định không chỉ đầy đủ mà được thực thi nghiêm túc. Cùng với đó là tăng cường kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình, xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ đồng bộ, minh bạch theo chuẩn quản trị hiện đại; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực gắn với cơ chế đãi ngộ và môi trường làm việc chuyên nghiệp, minh bạch được coi là điều kiện then chốt để thu hút, giữ chân chuyên gia giỏi, nhất là ở các lĩnh vực công nghệ cao, điện hạt nhân; chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo tiếp tục được xác định là trụ cột phát triển.

Lãnh đạo EVN khẳng định chuyển đổi số là động lực then chốt để hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2030 góp mặt trong Top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; hướng tới mô hình “EVN thông minh”, nâng cao năng lực ra quyết định, vận hành hiệu quả và tiếp tục giữ vai trò trụ cột trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Ông Lê Thanh Tuấn - Phó Tổng Giám đốc, Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) cho biết, doanh nghiệp nhận thức rất rõ yêu cầu mới đặt ra khi Nghị quyết 79 đặt vấn đề hình thành Quỹ đầu tư quốc gia, tái cơ cấu toàn diện. Trước yêu cầu trên, SCIC phải tự đánh giá lại mình để đáp ứng kỳ vọng rất cao của Đảng, Nhà nước và Chính phủ khi được định vị là nhà đầu tư quốc gia.

Theo ông Tuấn, SCIC đang nghiên cứu kinh nghiệm của nhiều quỹ đầu tư quốc gia trên thế giới như Singapore, Trung Quốc, Malaysia, Indonesia. Trong đó, mô hình mà SCIC hướng tới là Temasek của Singapore - một quỹ đầu tư quốc gia hoạt động theo nguyên tắc thị trường, đầu tư chiến lược trong và ngoài nước, tập trung gia tăng giá trị tài sản quốc gia.