Cây dược liệu từng đứng trước nguy cơ biến mất
Xáo tam phân là cây thân gỗ nhỏ, sinh trưởng chậm, trước đây chủ yếu mọc hoang ở khu vực rừng núi Khánh Hòa, Ninh Thuận (cũ). Trong dân gian, rễ và thân cây được sử dụng làm dược liệu, được cho là có tác dụng hỗ trợ điều trị các bệnh về gan, giải độc, tăng cường sức đề kháng. Khi thông tin về công dụng lan rộng, nhiều nơi đã ồ ạt khai thác tự nhiên, khiến nguồn cây trong rừng suy giảm nghiêm trọng (đứng trước nguy cơ tuyệt chủng).
Điểm đặc biệt của xáo tam phân là bộ rễ chứa các hoạt chất quý, trong đó có coumarin – hợp chất đang được giới nghiên cứu quan tâm. Tuy nhiên, để cây đạt hàm lượng dược chất ổn định, thời gian trồng phải kéo dài nhiều năm, thường từ 5–6 năm mới có thể thu hoạch.
Việc đưa xáo tam phân từ môi trường rừng tự nhiên về trồng đại trà không hề đơn giản. Cây kén đất, dễ chết khi thay đổi thổ nhưỡng và khí hậu. Khâu nhân giống cũng gặp nhiều khó khăn do tỷ lệ nảy mầm thấp, cây con sinh trưởng chậm.
Anh Khôn giới thiệu về cây xáo tam phân.
Tại xã Hưng Thịnh (Đồng Nai), sau hơn một thập kỷ thử nghiệm, vùng trồng xáo tam phân đã phát triển ổn định với diện tích 5,6 ha, quy mô hơn 500.000 cây 6 năm tuổi. Cây thích nghi tốt trên đất đồi, sinh trưởng đồng đều, cho năng suất và chất lượng dược liệu ổn định.
Hiện nay, giá bán thân, lá tươi khoảng 300.000 đồng/kg; rễ tươi bán xô khoảng 1 triệu đồng/kg, hàng tuyển chọn có thể lên tới 5 triệu đồng/kg. Trung bình 3 kg dược liệu tươi cho ra 1 kg khô sau sơ chế. Với mật độ trồng hợp lý, mỗi hecta có thể mang lại lợi nhuận khoảng 300 triệu đồng/năm khi bước vào giai đoạn khai thác.
Không chỉ dừng ở bán nguyên liệu thô, các sản phẩm chế biến từ xáo tam phân như trà thảo mộc, viên nang, rượu dược liệu và thực phẩm bảo vệ sức khỏe đang được đầu tư bài bản. Một số sản phẩm đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao và 5 sao cấp quốc gia, góp phần nâng cao giá trị kinh tế cho cây dược liệu này.
Từ cây thuốc quý đến mô hình làm giàu bền vững
Gắn bó với hành trình đưa xáo tam phân về Đồng Nai là anh Nguyễn Văn Khôn – Chi hội trưởng Chi hội Nông dân nghề nghiệp trồng cây dược liệu xã Hưng Thịnh.
Hơn 13 năm trước, khi chứng kiến cây thuốc quý bị khai thác cạn kiệt, anh quyết định rời công việc kỹ sư bưu chính viễn thông tại TP.HCM để trở về quê, bắt tay gây dựng vùng trồng. Những năm đầu, hàng nghìn cây giống chết do chưa thích nghi thổ nhưỡng, vốn liếng hao hụt. Tuy nhiên, anh kiên trì nghiên cứu và đến năm 2012 đã làm chủ được kỹ thuật giâm cành vô tính, giúp bảo tồn nguồn gen và nâng cao tỷ lệ sống.
Từ vài chục cây ban đầu, đến nay trang trại của anh đã phát triển thành vùng nguyên liệu quy mô lớn nhất tỉnh Đồng Nai. Doanh thu hằng năm dao động 3–7 tỷ đồng; riêng gia đình anh thu khoảng 5 tỷ đồng, sau khi trừ chi phí còn lãi hơn 1 tỷ đồng. Mô hình tạo việc làm thường xuyên cho 20–40 lao động với thu nhập khoảng 9 triệu đồng/người/tháng, cùng hàng trăm lao động thời vụ.
Nhận thấy nếu chỉ bán nguyên liệu sẽ khó bền vững, năm 2020 anh thành lập Công ty TNHH Dược liệu Tâm Tâm An, đầu tư dây chuyền sản xuất đạt chuẩn GMP do Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cấp phép. Đến nay, doanh nghiệp đã phát triển 9 sản phẩm từ xáo tam phân, từng bước xây dựng thương hiệu trên thị trường.
Không giữ thành công cho riêng mình, anh Khôn vận động thành lập Chi hội Nông dân nghề nghiệp trồng cây dược liệu với 15 thành viên, liên kết sản xuất theo hướng hữu cơ, hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu đầu ra.
Với những đóng góp nổi bật, anh được vinh danh "Nhà Khoa học của Nhà nông" năm 2022 và là nông dân duy nhất của Đồng Nai nhận danh hiệu "Nông dân Việt Nam xuất sắc 2024".