Vào đầu tháng 9 năm 2024, một nhiếp ảnh gia người Trung Quốc đã có chuyến hành trình hơn 10 ngày dọc Việt Nam từ Vị Thanh (Hậu Giang, nay thuộc TP Cần Thơ) ở phía Nam đến Hà Nội ở phía Bắc chỉ để ghi lại hình ảnh người dân Việt làm nông, đánh cá và giữ nghề truyền thống. Có những hôm anh thức trắng hơn 20 tiếng đồng hồ, di chuyển từ thị trấn miền Tây nhỏ bé lên ven biển miền Trung kịp giờ chợ cá lúc 4 giờ sáng.
Sau hành trình ấy, 9 bức ảnh được anh đặt tên "Việt Nam mùa bội thu".
"Đến Việt Nam, tôi chỉ kịp ngủ vài tiếng mỗi đêm"
Trong nhật ký chuyến đi được chia sẻ trên mạng xã hội, nhiếp ảnh gia này viết rằng anh đã dành đầu tháng 9/2024 để "chạy gần như khắp Việt Nam". Hành trình của anh kéo dài hơn một tuần, băng qua 9 địa danh trải dài từ Đồng bằng sông Cửu Long ở phía Nam, lên ven biển miền Trung, rồi cuối cùng dừng ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.
"Để kịp đến chợ cá ven biển miền Trung lúc bình minh, tôi phải khởi hành từ một thị trấn phía Tây Nam và thức trắng hơn 20 tiếng đồng hồ" , anh chia sẻ. Hành trình "đi sớm về khuya" ấy cuối cùng đã đổi lấy một bộ ảnh mà anh gọi là "Việt Nam mùa bội thu" - bộ ảnh ghi lại 9 khoảnh khắc lao động đặc trưng của người Việt, từ những người phụ nữ chèo xuồng hái bông súng giữa cánh đồng nước nổi đến những cụ già miền Bắc ngồi đan đó dưới mái ngói rêu phong.
Điều đặc biệt là anh nhận xét: "Việt Nam thực sự xứng đáng được gọi là thiên đường nhân văn cho ảnh chụp từ trên cao. Mỗi vùng miền đều có những hoạt động nông nghiệp, ngư nghiệp, thủ công riêng, đáng để bấm máy".
9 địa danh trong bộ ảnh và câu chuyện đằng sau từng khung hình
1 & 2. Chợ rau "chồm hổm" Vị Thanh (Hậu Giang, nay thuộc TP. Cần Thơ) - khu chợ "đẹp nhất Việt Nam khi nhìn từ trên cao"
Hai bức ảnh đầu tiên trong bộ ảnh được chụp tại chợ rau buổi sớm ở Vị Thanh, Hậu Giang (nay thuộc TP. Cần Thơ) - một địa điểm mà các sạp hàng được quy hoạch vuông vức, ngay hàng thẳng lối như đang ở trong game nông trại khi nhìn từ trên cao.
Đây chính là chợ "chồm hổm" Vị Thanh nằm gần cầu Cái Nhúc. Chợ có diện tích khoảng 700m2, tiếp giáp mặt lộ và mặt sông. Từ khoảng 2 giờ sáng, những nẻo đường dẫn vào chợ đã nhộn nhịp bởi âm thanh xe cộ, tiếng cười nói rộn ràng. Người nông dân mang theo những sản vật nhà trồng được hoặc gom từ những hộ xung quanh để mang đến chợ bày bán.
Người bán hàng ở đây thường ngồi xổm hoặc kê ghế nhỏ, bày biện hàng hóa trong khoảng 2-4m2 quanh mình vì thế mới có cái tên dân dã "chồm hổm". Mỗi gian hàng chỉ thuê với giá khoảng 20.000 đồng/buổi.
3. Chợ cá Tam Tiến (Quảng Nam) - đầu mối hải sản lớn nhất khu vực Trung Trung Bộ
Bức ảnh thứ ba được chụp ở chợ cá Tam Tiến (xã Tam Tiến, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc xã Tam Xuân, TP. Đà Nẵng), cách thành phố Tam Kỳ khoảng 15-17km. Đây là điểm đến mà nhiếp ảnh gia phải thức trắng đêm để kịp đặt chân tới lúc bình minh.
Chợ cá biển Tam Tiến họp từ 4h30 đến 7-8h sáng mỗi ngày. Vào mùa họp chợ, mỗi buổi sáng có 200-250 tàu cá lớn nhỏ neo cách bờ vài trăm mét, sau đó dùng thúng chai đưa hải sản vào bờ, bán cho bà con tiểu thương. Chợ chỉ họp vào mùa hè (vụ cá nam, từ tháng 4 đến tháng 9 Âm lịch) và là đầu mối thu mua hải sản lớn nhất khu vực phía Nam tỉnh Quảng Nam cũ, đồng thời là một trong những chợ cá trên bãi biển lớn nhất khu vực Trung Trung Bộ.
4. Phụ nữ hái bông súng ở Long An (ảnh bối cảnh)
Bức ảnh thứ tư là cảnh phụ nữ chèo xuồng hái bông súng giữa cánh đồng mùa nước nổi ở Long An và nhiếp ảnh gia thẳng thắn ghi chú "(bối cảnh sắp đặt)" tức là ảnh được dàn dựng .
Đây thực ra là điểm mà các đoàn nhiếp ảnh quen thuộc vùng Đồng Tháp Mười thuộc các huyện Mộc Hóa, Kiến Tường (tỉnh Long An, nay là xã Mộc Hóa, tỉnh Tây Ninh). Vài năm trở lại đây, mỗi mùa nước nổi, chị Lê Thị Kiều Minh (xã Tân Lập, huyện Mộc Hóa, tỉnh Long An, nay là xã Mộc Hóa, tỉnh Tây Ninh) có thêm nguồn thu nhập từ thu hoạch bông súng và làm mẫu ảnh cho các đoàn du khách nhiếp ảnh.
Chị Minh đã chia sẻ rằng chị đã làm mẫu cho các nhiếp ảnh gia hơn 10 năm qua, và đây đã trở thành một nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương trong mùa nước nổi (tháng 9 đến tháng 11 Dương lịch).
5. Xưởng phơi cá ở Phan Thiết
Bức ảnh thứ năm chụp tại xưởng phơi cá khô Phan Thiết - thành phố biển có truyền thống làm nước mắm và phơi cá lâu đời. Vùng đất Phan Thiết (nay thuộc Lâm Đồng) được xem là "thủ phủ" của nghề chế biến hải sản miền Trung Nam Bộ, với nhiều khu vực sản xuất nước mắm và phơi cá tập trung ở các phường Thanh Hải, Phú Hài, Hàm Tiến - Mũi Né.
6. Cụ già đan đó ở Hưng Yên (ảnh dàn dựng bối cảnh)
Đây là bức ảnh tại làng nghề đan đó Thủ Sỹ - một trong những điểm nóng nhất cho dân nhiếp ảnh ở miền Bắc.
Làng Thủ Sỹ ở huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên (nay là xã Tân Hưng) có truyền thống đan đó hơn 200 năm. Đó là dụng cụ bẫy tôm, cua, cá trên sông, mương ở những vùng chiêm trũng đầm khắp miền Bắc nước ta. Cách Hà Nội khoảng 60km, làng có khoảng 500 hộ dân vẫn đang giữ nghề, trong đó hai thôn Tất Viên và Nội Lăng có nghề lâu đời hơn cả.
Sản phẩm đó để trang trí nội thất không chỉ được ưa chuộng trong nước mà còn được xuất khẩu ra nước ngoài như Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ. Khách nước ngoài rất thích, họ thường tìm về tận Thủ Sỹ để du lịch trải nghiệm và tìm mua các sản phẩm độc đáo vùng đất Hưng Yên. Năm 2024, làng nghề đan đó Thủ Sỹ đã được độc giả Sài Gòn Tiếp Thị bình chọn vào "Top 7 Ấn tượng Việt Nam" hạng mục "Top 7 trải nghiệm du lịch ấn tượng".
7. Xưởng phơi hương ở Hà Nội (ảnh bối cảnh) - chính là làng Quảng Phú Cầu nổi tiếng quốc tế
Bức ảnh thứ bảy chụp tại làng tấm hương Quảng Phú Cầu (huyện Ứng Hòa cũ, Hà Nội) - một trong những điểm đến đã được báo chí quốc tế "phát hiện" và đưa tin nhiều năm qua.
Cách trung tâm Hà Nội chỉ khoảng 35km, Quảng Phú Cầu đã được hãng thông tấn Pháp AFP đưa tin từ năm 2019, sau đó kênh Business Insider của Mỹ tiếp tục làm phóng sự về quy trình sản xuất hương ở đây. Làng sản xuất 50 tấn hương mỗi tháng, và đến giờ vẫn nằm trong "list phải đến" của những nhiếp ảnh gia quốc tế khi đặt chân tới Việt Nam.
Vào làng, một số sân phơi tư nhân đẹp nhất sẽ thu phí khoảng 50.000 - 100.000 đồng/người để khách vào chụp ảnh, được sắp xếp các bó hương thành hình ngôi sao, hình hoa, hình chữ V, hình bản đồ Việt Nam để chụp từ trên cao.
8. Nước mắm ở Phan Thiết - di sản 200 năm
Bức ảnh thứ tám đưa người xem đến với một di sản đặc biệt của miền biển Bình Thuận (nay thuộc Lâm Đồng mới): Nghề làm nước mắm Phan Thiết.
Nước mắm Phan Thiết đã có từ thời Phan Thiết có tên là Tổng Đức Thắng (1809). Đến đầu thế kỷ 20, nước mắm Phan Thiết đã có một nhãn hiệu nổi tiếng là nước mắm Liên Thành, được bán rộng rãi trong Nam ngoài Trung. Theo các tài liệu nghiên cứu, nghề làm nước mắm tại Phan Thiết xuất hiện từ cuối thế kỷ 17, khi cư dân miền Trung theo mùa cá Nam di cư vào khai thác thủy sản.
Trải qua hơn 200 năm, nghề này không chỉ nuôi sống nhiều thế hệ cư dân ven biển mà còn trở thành một phần bản sắc văn hóa vùng Nam Trung Bộ. Hiện toàn tỉnh còn khoảng 200 hộ sản xuất, tập trung tại các phường Phan Thiết, Phú Thủy, Mũi Né tiêu thụ khoảng 22.000 tấn cá mỗi năm. Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết đang đề xuất đưa "Nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết" vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia.
9. Làng tương ở Hà Nội
Bức ảnh cuối cùng được chụp tại một xưởng làm tương ở vùng Hà Nội. Khu vực này nổi tiếng với hai làng tương: Làng Cự Đà (xã Cự Khê, huyện Thanh Oai cũ Hà Nội) và làng Bần (Hưng Yên - cách Hà Nội khoảng 25-30km, từng là vùng phụ cận thủ đô).
Riêng làng Cự Đà có nghề làm tương được cho là cùng tuổi với một làng cổ trên 400-500 năm. Người Hà Nội xưa khi vào bữa không thể thiếu vị tương, mà cứ phải tương Cự Đà. Mùa hè, mâm cơm có đĩa rau muống luộc, đĩa đậu phụ rán vàng, đĩa rau kinh giới, bát cà pháo muối xổi và chén tương Cự Đà thơm ngọt thì ai nấy đều nắc nỏm. Hình ảnh sân phơi với hàng dãy chum tương dưới ánh nắng vàng - đó là những gì nhiếp ảnh gia đã ghi lại.
Có những vẻ đẹp được báo chí, nhiếp ảnh gia nước ngoài khen ngợi, người trong nước mới giật mình nhận ra mình đã đi qua hàng trăm lần mà chưa từng dừng lại. Một cánh đồng bông súng tím hồng giữa mùa nước nổi. Một sân phơi hương đỏ rực dưới nắng. Một bãi cát đầy tiếng ngư dân vào lúc bình minh chưa lên. Một cụ già 80 tuổi vẫn ngồi đan đó dưới hiên nhà cổ.
Đó không chỉ là những bức ảnh đẹp. Đó là bản đồ văn hóa lao động mà cha ông ta đã dệt nên trong hàng trăm năm từ Hậu Giang đến Quảng Nam, từ Long An đến Bình Thuận, từ Hưng Yên đến Hà Nội.
Một nhiếp ảnh gia ngoại quốc đã đi 10 ngày để chụp lại. Còn chúng ta, bao nhiêu lần đã đi qua mà chưa kịp ngẩng đầu nhìn?