Phóng viên Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ đã có cuộc trao đổi với GS. Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Kinh tế Quốc dân, nhằm làm rõ thêm về nội dung này.
Phóng viên : Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước vừa được Bộ Chính trị ban hành. Dưới góc nhìn chuyên gia kinh tế, ông nhìn nhận như thế nào về ý nghĩa của Nghị quyết đối với sự phát triển kinh tế nhà nước hiện nay?
GS. Trần Thọ Đạt : Nghị quyết 79-NQ/TW ra đời trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu vừa tăng trưởng nhanh, vừa bền vững, đồng thời bảo đảm tự chủ chiến lược trong một thế giới biến động mạnh. Điểm quan trọng của Nghị quyết 79-NQ/TW là đặt ra yêu cầu tái cấu trúc mạnh mẽ, nâng “chất” thay vì mở rộng “lượng”. Có thể nói ngắn gọn rằng: Nghị quyết 79-NQ/TW tạo ra một bệ phóng thể chế mới để kinh tế nhà nước, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước, chuyển từ vai trò “giữ ổn định” sang vai trò “kiến tạo và dẫn dắt phát triển”, đồng hành cùng khu vực tư nhân, vì mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và tự chủ của nền kinh tế Việt Nam
Phóng viên : Nghị quyết 79-NQ/TW đã đưa ra cách hiểu rộng hơn về kinh tế nhà nước. Ông có thể phân tích rõ hơn về điểm này?
GS. Trần Thọ Đạt : Trước đây, khi nói đến kinh tế nhà nước, chúng ta thường đồng nhất với doanh nghiệp nhà nước (DNNN). Nghị quyết 79-NQ/TW đã mở rộng và làm rõ hơn phạm vi này. Kinh tế nhà nước không chỉ bao gồm DNNN mà còn bao trùm các nguồn lực chiến lược do Nhà nước nắm giữ và chi phối, như đất đai, tài nguyên, kết cấu hạ tầng, ngân sách, dự trữ quốc gia, các quỹ tài chính ngoài ngân sách, tổ chức tín dụng nhà nước và hệ thống đơn vị sự nghiệp công lập. Cách tiếp cận này rất quan trọng vì nó chuyển trọng tâm từ “quản doanh nghiệp” sang “quản lý, phân bổ và sử dụng hiệu quả tổng thể nguồn lực quốc gia”. DNNN là lực lượng nòng cốt, nhưng không phải là toàn bộ kinh tế nhà nước. Điều này giúp chúng ta có cái nhìn hệ thống hơn và tránh tình trạng dồn mọi kỳ vọng hay phê phán vào riêng khu vực DNNN.
GS. Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Kinh tế Quốc dân
Phóng viên : Nghị quyết 79-NQ/TW nhấn mạnh vai trò “chủ đạo, dẫn dắt” của kinh tế nhà nước. Theo ông, vai trò này nên được hiểu như thế nào cho đúng và đủ?
GS. Trần Thọ Đạt : Vai trò chủ đạo không có nghĩa là bao trùm, làm thay hay cạnh tranh với khu vực tư nhân. Chủ đạo ở đây trước hết là giữ vai trò trụ cột ổn định vĩ mô, bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh tài chính, an ninh lương thực và các cân đối lớn của nền kinh tế. Quan trọng hơn, vai trò dẫn dắt thể hiện ở việc đi trước, mở đường trong những lĩnh vực then chốt, chiến lược, dài hạn, nơi khu vực tư nhân không đủ nguồn lực, không muốn hoặc không thể đầu tư. DNNN đầu tư vào hạ tầng, năng lượng, công nghệ lõi hay các ngành công nghiệp nền tảng không chỉ tạo ra giá trị trực tiếp mà còn kích hoạt, lan tỏa và kéo theo khu vực tư nhân cùng phát triển thông qua chuỗi cung ứng, đặt hàng, đấu thầu và hợp tác công - tư.
Phóng viên : Nghị quyết đặt mục tiêu khá tham vọng, như có 1 đến 3 DNNN vào top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Với thực tế doanh nghiệp nhà nước hiện nay, theo ông, mục tiêu này có khả thi không?
GS. Trần Thọ Đạt : Đây là mục tiêu cao nhưng không phải là không khả thi. Điều quan trọng là phải hiểu mục tiêu này không nhằm chạy theo thứ hạng, mà nhằm tạo áp lực cải cách, tập trung nguồn lực để hình thành một số DNNN thực sự mạnh, có năng lực cạnh tranh khu vực và toàn cầu. Chúng ta đã có những tập đoàn nhà nước lớn trong các lĩnh vực như năng lượng, viễn thông, tài chính-ngân hàng. Vấn đề không nằm ở quy mô tuyệt đối mà ở chất lượng quản trị, hiệu quả sử dụng vốn, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng hội nhập quốc tế. Nếu Nghị quyết 79-NQ/TW được thể chế hóa và triển khai nghiêm túc, đặc biệt là các chuẩn mực quản trị theo OECD, thì mục tiêu này hoàn toàn có cơ sở.
Phóng viên : Một “nút thắt” lâu nay của DNNN là sự lẫn lộn giữa nhiệm vụ chính trị và nhiệm vụ kinh doanh. Nghị quyết 79-NQ/TW xử lý vấn đề này ra sao, thưa ông?
GS. Trần Thọ Đạt : Đây là một trong những điểm mới khá rõ của Nghị quyết 79-NQ/TW. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu tách bạch rõ ràng nhiệm vụ chính trị, công ích với hoạt động sản xuất, kinh doanh, đồng thời hạch toán đầy đủ, minh bạch theo nguyên tắc thị trường. Khi Nhà nước giao DNNN thực hiện nhiệm vụ chính trị, thì phải bảo đảm nguồn lực tương ứng, không thể vừa giao nhiệm vụ vừa yêu cầu doanh nghiệp tự bù lỗ. Ngược lại, với hoạt động kinh doanh, DNNN phải chịu kỷ luật thị trường, đánh giá bằng hiệu quả, năng suất và khả năng sinh lời trên vốn. Đây chính là cơ sở để chấm dứt tình trạng “vừa làm kinh doanh, vừa gánh chính sách” một cách không rõ ràng, gây méo mó đánh giá hiệu quả DNNN.
Phóng viên : Nghị quyết 79-NQ/TW cho phép DNNN thuê giám đốc, tổng giám đốc. Ông đánh giá thế nào về cơ chế này?
GS. Trần Thọ Đạt : Đây là một bước đột phá về tư duy quản trị. Trong khi doanh nghiệp tư nhân đã rất linh hoạt trong việc thuê nhân sự cấp cao theo cơ chế thị trường, thì DNNN lâu nay bị ràng buộc bởi nhiều thủ tục hành chính và cơ chế bổ nhiệm. Tuy nhiên, thuê được người giỏi chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ là phải trao quyền thực chất đi kèm trách nhiệm giải trình rõ ràng. Nếu thuê giám đốc mà không cho họ quyền quyết định chiến lược, nhân sự, đầu tư thì khó có thể kỳ vọng vào hiệu quả. Nghị quyết 79-NQ/TW đã mở ra cánh cửa, vấn đề còn lại là thể chế hóa cụ thể và triển khai thận trọng, có kiểm soát.
Phóng viên : Nghị quyết cũng nhấn mạnh việc áp dụng chuẩn mực quản trị OECD. Điều này có ý nghĩa gì với DNNN Việt Nam?
GS. Trần Thọ Đạt : Chuẩn mực OECD không chỉ là bộ nguyên tắc kỹ thuật, mà là một triết lý quản trị hiện đại, đề cao minh bạch, trách nhiệm giải trình, quản trị rủi ro và bảo vệ lợi ích của chủ sở hữu vốn nhà nước. Việc 100% tập đoàn, tổng công ty nhà nước áp dụng chuẩn mực OECD sẽ giúp chuyển mạnh từ “quản lý hành chính” sang quản trị theo mục tiêu, hiệu quả và kết quả đầu ra. Đây là nền tảng để nâng cao niềm tin của xã hội, của thị trường và của các đối tác quốc tế đối với DNNN Việt Nam.
Phóng viên : Có ý kiến lo ngại Nghị quyết 79-NQ/TW sẽ làm “lấn át” khu vực tư nhân. Quan điểm của ông thế nào?
GS. Trần Thọ Đạt : Tôi cho rằng lo ngại này xuất phát từ cách hiểu chưa đầy đủ. Nghị quyết 79-NQ/TW khẳng định rất rõ: kinh tế nhà nước bình đẳng trước pháp luật với các khu vực kinh tế khác, cùng hợp tác và cạnh tranh lành mạnh. Thực chất, nếu DNNN làm tốt vai trò nền tảng, như đầu tư hạ tầng, phát triển công nghệ lõi, ổn định thị trường, thì không gian cho khu vực tư nhân sẽ rộng mở hơn, chứ không bị thu hẹp. Kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân không đối lập, mà bổ sung và nâng đỡ lẫn nhau trong một cấu trúc phát triển cân bằng và bền vững.
Phóng viên : Theo ông, điều kiện then chốt để Nghị quyết 79-NQ/TW thực sự đi vào cuộc sống là gì?
GS. Trần Thọ Đạt : Điều kiện then chốt nằm ở thể chế hóa và tổ chức thực hiện. Nếu không nhanh chóng cụ thể hóa Nghị quyết bằng luật, nghị định, cơ chế thực thi rõ ràng, thì nghị quyết rất dễ dừng lại ở chủ trương. Bên cạnh đó, phải đổi mới tư duy quản lý, chuyển từ “sợ sai” sang “quản trị rủi ro”, có cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Cuối cùng, cần đo lường hiệu quả DNNN bằng các chỉ tiêu cụ thể, minh bạch, gắn trách nhiệm cá nhân với kết quả thực hiện.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!