Cùng một con vịt mà đầu tháng thì kiêng, ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch lại trở thành một trong những món chính trên mâm cơm cúng tổ tiên. Đằng sau sự "trở mặt" thú vị ấy là cả một kho tàng tri thức dân gian, Đông y và kinh nghiệm canh tác lúa nước hàng nghìn năm.
Nhắc đến Tết Đoan ngọ, phần lớn người Việt sẽ nghĩ ngay đến cơm rượu nếp cay nồng, bánh ú tro trong veo, mận đỏ vải tươi. Nhưng ở miền Bắc và đặc biệt là dải đất miền Trung, có một món ăn khác âm thầm chiếm vị trí trung tâm trên mâm cơm ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch, đó là thịt vịt . Bên cạnh cơm rượu nếp, bánh tro hay hoa quả chua, ở nhiều địa phương, đặc biệt là vùng Bắc Trung Bộ và đồng bằng Bắc Bộ, ăn thịt vịt đã trở thành một tập tục phổ biến. Câu hỏi đặt ra ngay là: Vì sao lại là vịt, mà không phải gà, không phải heo, không phải bất kỳ con vật nào khác?
Phải biết rằng, vịt là một trong những loại thịt mà người Việt thường kiêng vào dịp đầu tháng, đầu năm, vì câu "tan đàn xẻ nghé" gắn liền với hình ảnh đàn vịt mỗi con bơi một hướng. Vậy tại sao đúng ngày mùng 5 tháng 5, chính nó lại trở thành món được ưu ái nhất? Câu trả lời nằm ở ba lớp ý nghĩa chồng lên nhau: Thiên thời, dược lý và tâm linh.
Lớp đầu tiên, đơn giản nhất, là chuyện mùa vụ . Lý do là vì thời điểm 5/5 Âm lịch trở đi, vịt đã bắt đầu vào mùa. Lúc đó, những con vịt trở nên béo hơn và có thịt ngon, chắc hơn, không còn mùi hôi nữa. Người nông dân Việt xưa nuôi vịt theo phương thức "vịt đồng", thả ra ruộng sau vụ gặt để vịt nhặt thóc rơi, ăn ốc, ăn cua. Theo kinh nghiệm chăn nuôi truyền thống, khoảng tháng 5 Âm lịch là thời điểm đàn vịt sau nhiều tháng nuôi đã đạt độ trưởng thành lý tưởng. Sau vụ chiêm, ruộng cạn, vịt no nê và béo lên trông thấy. Ăn vịt vào mùng 5 tháng 5 vì thế không phải sở thích ngẫu nhiên, mà là kết quả của một bảng quan sát chăn nuôi đã được đúc kết qua hàng chục thế hệ. Người xưa ăn theo mùa, không ăn nghịch mùa, đó là bài học mà thời nay nhiều người đang phải học lại.
"Đoan ngọ" là lúc nóng nhất trong năm, và vịt là vị thuốc của mùa nóng
Lớp thứ hai, sâu sắc hơn nhiều, nằm ở cái tên của ngày Tết này. "Đoan" có nghĩa là bắt đầu, "Ngọ" chỉ giờ ngọ, tức là khoảng thời gian nóng nhất trong ngày (từ 11 giờ đến 13 giờ chiều). Đoan ngọ có thể hiểu là "ngày mở đầu chuỗi ngày nóng nhất trong năm". Ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch thường rơi vào khoảng cuối tháng 5 đến giữa tháng 6 Dương lịch, đúng vào tiết Mang Chủng chuyển sang Hạ Chí, là giai đoạn nóng nực nhất, oi bức nhất ở Việt Nam. Trong y lý phương Đông, đây là lúc dương khí trong trời đất cũng như trong cơ thể con người lên đến cực thịnh, dễ sinh nhiệt độc, sinh mụn nhọt, mất nước, suy nhược.
Và đây mới là chỗ thú vị nhất: Theo dược lý Đông y, thịt vịt có tính chất mát, ngọt (hơi độc), có tác dụng làm chuyển động phong huyết và làm tăng thêm năng lực, bồi bổ cơ thể cho người lao lực, lao tâm nhiều (gọi là Bổ hư). Thịt vịt chữa nóng sốt cao đến co giật (gọi là Sài kinh), vịt giải độc mụn sưng và hạ nhiệt. So với gà (vốn có tính ấm) hay heo (tính bình hơi ngọt), vịt là loài thủy cầm, sống dưới nước, âm khí dồi dào hơn. Người xưa tin rằng ăn vịt vào ngày Đoan Ngọ chính là dùng âm để chế dương , lấy mát để hóa giải cái nóng. Đó là một tư duy rất tinh tế: ăn theo tiết khí, không phải để no, mà để cân bằng .
Tiến thêm một bước nữa vào lớp ý nghĩa biểu tượng, ta sẽ thấy nguồn gốc nông nghiệp lúa nước hiện ra. Chính nghề trồng lúa nước đã buộc người nông dân phải quan sát, để ý đến thời tiết. Do vậy, phong tục Tết Đoan ngọ ở Việt Nam hình thành. Vịt sống dưới nước, ăn lúa, ăn ốc, là biểu tượng cho cả một chu trình sinh thái của làng lúa Việt Nam. Ăn vịt vào ngày tiễn cái xấu, đón cái mới, vì thế cũng là một cách cảm ơn đất trời đã ban cho ruộng đồng đủ đầy, là một nghi thức tinh thần ngấm vào trong miếng ăn.
Ăn vịt để "đổi vía", lớp ý nghĩa tâm linh khiến mâm cơm mùng 5 trở nên thiêng liêng
Lớp ý nghĩa thứ ba, theo nhiều cụ già ở vùng Bắc Trung Bộ, mới là điều khiến tục ăn vịt ngày Đoan ngọ trụ vững qua bao thế hệ. Đây cũng là lý do mà ở nhiều vùng, người ta kiêng ăn vịt vào đầu năm (sợ xui) nhưng lại ăn rất thoải mái vào Tết Đoan ngọ, để giải nhiệt, đổi vía xấu lấy vía tốt. Đây được xem là thời điểm chuyển giao quan trọng của năm, khi con người thực hiện các nghi thức nhằm loại bỏ những điều không thuận lợi đã tích tụ từ trước đó. Ở một số địa phương, thịt vịt được xem là món ăn mang tính "giải hạn", giúp khép lại những điều không may và đón nhận giai đoạn mới với nhiều kỳ vọng tích cực hơn.
Nghe có vẻ mâu thuẫn nhưng thực ra rất logic. Nếu đầu tháng kiêng vịt vì sợ "tan đàn xẻ cánh" , thì giữa năm, vào đúng ngày tiễn sâu bọ, người ta lại muốn "tan" đi cái xui xẻo nửa năm vừa qua. Vịt từ vai con vật bị kiêng kỵ chuyển sang vai một vật trung gian mang theo cái không may bay đi. Cùng một con vật, cùng một thớ thịt, nhưng đặt vào hai thời điểm khác nhau lại mang hai ý nghĩa hoàn toàn ngược nhau. Đó chính là vẻ đẹp của tín ngưỡng dân gian Việt, mềm mại, linh hoạt, và không hề cứng nhắc như nhiều người vẫn nghĩ.
Cũng vì lý do này mà vịt cỏ Vân Đình cung ứng cho khắp các vùng ở Hà Nội, người ta ăn thịt vịt chẳng cứ dịp lễ Tết. Và cứ đến mùng 5/5, các quán vịt ở khu vực này tấp nập hơn hẳn. Có người mua về làm cỗ, có người rủ cả gia đình ra hàng, bởi ăn vịt ngày này không chỉ ngon, mà còn như một nghi thức giải xui kéo may. Người Huế thì có món vịt nấu cháo nóng hổi, người Quảng có vịt xáo măng, miền Bắc lại chuộng vịt luộc chấm xì dầu gừng tươi. Mỗi vùng một cách chế biến, nhưng tinh thần thì giống nhau, đó là cùng nhau ngồi xuống mâm cơm ấm, cùng nhau khép lại nửa năm đã qua, cùng nhau hy vọng nửa năm còn lại sẽ nhẹ nhàng hơn.
Một bữa cơm bình thường, một câu chuyện văn hóa bình dị
Nhìn vào miếng thịt vịt trên mâm cơm mùng 5 tháng 5, đôi khi ta quên rằng phía sau nó là cả một hệ thống tư duy đã được người Việt xây dựng và truyền lại qua hàng nghìn năm. Đó là sự kết hợp của quan sát thiên nhiên (vịt vào mùa), tri thức y học (tính mát giải nhiệt), niềm tin tâm linh (đổi vía giải xui), và cuối cùng là tinh thần gia đình (một con vịt làm được nhiều món, cả nhà cùng ăn).
Thời nay, nhiều bạn trẻ ăn vịt ngày Đoan ngọ vì "ông bà bảo vậy" , không thắc mắc gì thêm. Nhưng khi biết được lý do đằng sau, miếng ăn ấy bỗng trở nên có chiều sâu hẳn. Nó không còn chỉ là cái no, mà là một sợi dây kết nối ta với những người nông dân Việt xa xưa, những người đã ngẩng đầu lên trời đếm tiết khí, cúi đầu xuống ruộng nhìn đàn vịt, và bằng cách nào đó, đã viết nên một cuốn cẩm nang ẩm thực tinh tế đến mức cả nghìn năm sau, con cháu vẫn còn áp dụng được.
Nếu năm nay bạn có dịp cùng gia đình quây quần bên mâm cơm Tết Đoan ngọ với đĩa vịt luộc thơm phức, hãy thử kể lại câu chuyện này cho con cháu nghe. Có khi, sau bữa cơm ấy, đứa cháu nhỏ sẽ nhớ rất lâu rằng mùng 5 tháng 5 không chỉ là "ngày ăn vịt" , mà là "ngày ông bà mình dạy cách sống thuận theo đất trời" . Và đó, có lẽ, là cách hay nhất để giữ lại một phong tục mà không cần đến bất kỳ bài giảng dài dòng nào.