Bình minh vừa ló dạng trên cánh đồng muối Đông Hải (tỉnh Bạc Liêu cũ, nay thuộc Cà Mau), mặt nước trảng chứa ánh lên sắc hồng dịu nhẹ. Khoảnh khắc yên ả hiếm hoi trước khi nắng gắt phủ xuống, cũng là lúc diêm dân bắt đầu một ngày làm việc mở đầu cho hành trình kết tinh của hạt muối từ nước biển, nắng và gió.
Theo con nước lên, ông Ba Tấn (một diêm dân hơn 20 năm gắn bó với nghề muối ở xã Đông Hải) vận hành máy bơm đưa nước biển vào ruộng muối, cẩn trọng canh để lấy đủ nguồn nước. Những dòng nước mặn len qua kênh mương không chỉ là nguyên liệu sản xuất mà còn là “mạch sống” quyết định cả mùa muối, nơi kinh nghiệm và sự am hiểu con nước của người dân đóng vai trò then chốt.
Nước biển từ trảng chứa tiếp tục được dẫn qua các ô “kề” bố trí so le – xa kề, nhì kề, xếp chuối theo địa hình ruộng muối. Cách sắp xếp này không chỉ giúp tăng dần độ mặn và loại bỏ tạp chất qua từng cấp phơi, mà còn thể hiện kinh nghiệm sản xuất lâu đời của diêm dân trong việc chủ động điều tiết dòng nước, giảm rủi ro khi một ô ruộng gặp sự cố.
Dưới cái nắng gắt trên cánh đồng muối, nước biển được dẫn qua các ô phơi theo từng cấp để tăng dần độ mặn và lắng tạp chất, công đoạn mang tính quyết định đến độ trắng, sạch của hạt muối. Theo ông Ba Tấn, nghề này không chỉ phụ thuộc vào nắng mà còn đòi hỏi kinh nghiệm “canh nước, canh gió” để đạt được chất lượng muối tốt nhất.
Sân kết tinh trên cánh đồng muối được chia ô thẳng tắp, mặt ruộng phản chiếu ánh nắng gay gắt điều kiện lý tưởng để bắt đầu kết tinh thành muối. Đây là công đoạn then chốt, quyết định đến độ trắng, độ sạch và giá trị thương phẩm của hạt muối, đòi hỏi diêm dân phải canh chuẩn thời điểm, thời tiết và độ mặn để tránh rủi ro từ những cơn mưa trái mùa.
Giữa trưa nắng gần 40 độ C, diêm dân lom khom cào muối. Mỗi nhát cào là thành quả của nhiều ngày “nuôi nước”.
Muối được gom thành từng hàng, ánh lên sắc trắng, xám, vàng hay hồng nhạt mỗi màu sắc phản ánh chất lượng khác nhau.
Diêm dân trên cánh đồng muối đổ những giỏ muối vừa thu hoạch lên đống, từng hạt trắng rơi lấp lánh dưới nắng. Công việc nặng nhọc nhưng quen thuộc này không chỉ tạo ra sản phẩm, mà còn gìn giữ nghề muối truyền thống qua nhiều thế hệ.
Muối Bạc Liêu (hay muối Ba Thắc) không chỉ là sản phẩm của nắng và gió. Đó là kết tinh của điều kiện tự nhiên đặc biệt: đất giàu sét, nước biển ổn định, hệ thống sông ngòi dày đặc… tạo nên thứ muối có vị “hậu ngọt” rất riêng. Trải qua hàng trăm năm, nghề muối vẫn tồn tại như một phần ký ức sống của vùng đất phương Nam.