Ảnh minh họa
Theo Nikkei Assia, các doanh nghiệp Nhật Bản đang đẩy mạnh hiện diện tại Đông Nam Á nhằm xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm độc lập hơn với Trung Quốc, trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị và các biện pháp kiểm soát xuất khẩu khoáng sản ngày càng gia tăng.
Hai tập đoàn lớn của Nhật Bản là Sumitomo Metal Mining và Sojitz Corporation đang triển khai nhiều dự án khai thác và chế biến đất hiếm tại Philippines, Việt Nam và Malaysia – những quốc gia được đánh giá có tiềm năng lớn về tài nguyên khoáng sản chiến lược.
Theo kế hoạch, Sumitomo Metal Mining sẽ tăng sản lượng scandium thêm 20% trong năm tài chính 2026. Nguyên liệu đầu vào sẽ được khai thác từ một mỏ tại Philippines mà công ty sở hữu cổ phần, sau đó vận chuyển về nhà máy ở tỉnh Hyogo để chế biến.
Scandium là nguyên tố đất hiếm được sử dụng trong pin nhiên liệu, giúp giảm nhiệt độ vận hành và cải thiện độ bền của hệ thống. Trong bối cảnh nhu cầu điện năng cho các trung tâm dữ liệu AI tăng nhanh, pin nhiên liệu đang được xem là giải pháp năng lượng tiềm năng, kéo theo nhu cầu scandium toàn cầu tăng mạnh trong năm 2025.
Hiện Trung Quốc chiếm khoảng 80% nguồn cung scandium toàn cầu, trong khi Nhật Bản chỉ đóng góp khoảng 10%. Nga và Canada cũng là những quốc gia sản xuất loại khoáng sản này. Sumitomo Metal Mining hiện là doanh nghiệp duy nhất tại Nhật Bản có khả năng cung ứng scandium với quy mô lớn, đồng thời đang tìm cách mở rộng sản lượng để đáp ứng nhu cầu từ các doanh nghiệp châu Âu và Mỹ muốn giảm phụ thuộc vào nguồn cung Trung Quốc.
Trong khi đó, Sojitz đang hợp tác với Lynas Rare Earths – tập đoàn khai khoáng đất hiếm lớn của Australia – để phát triển các mỏ đất hiếm tại Việt Nam, Malaysia và một số quốc gia khác trong khu vực Đông Nam Á.
Thỏa thuận hợp tác được ký kết vào tháng 3 thông qua liên doanh giữa Sojitz và Japan Organization for Metals and Energy Security (JOGMEC). Theo đó, Sojitz cũng sẽ sử dụng cơ sở luyện kim của Lynas tại Malaysia để chế biến đất hiếm. Dự án mở rộng công suất nhà máy hiện đang được triển khai và dự kiến hoàn thành vào năm 2027.
Kể từ năm 2011, Sojitz và JOGMEC đã nhiều lần đầu tư vào Lynas nhằm thúc đẩy nhập khẩu đất hiếm từ Australia, đặc biệt là neodymium – nguyên tố quan trọng trong sản xuất nam châm hiệu năng cao dùng cho xe điện, tua-bin gió và thiết bị điện tử.
Theo các tổ chức nghiên cứu quốc tế, Trung Quốc hiện chiếm khoảng 70% sản lượng đất hiếm toàn cầu và vẫn giữ vai trò thống trị trong khâu chế biến sâu. Sự phụ thuộc lớn của thế giới vào nguồn cung từ Trung Quốc khiến đất hiếm ngày càng trở thành công cụ gây sức ép kinh tế trong cạnh tranh địa chính trị.
Tháng 4/2025, Bắc Kinh đã áp đặt các biện pháp hạn chế xuất khẩu đối với bảy nguyên tố đất hiếm, trong đó có scandium, giữa lúc căng thẳng thương mại Mỹ - Trung gia tăng. Trước đó, vào tháng 1, Trung Quốc cũng công bố các quy định kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt hơn đối với Nhật Bản liên quan đến các vật liệu có ứng dụng lưỡng dụng.
Một số nguyên tố quan trọng như dysprosium – thành phần được sử dụng trong nam châm hiệu suất cao – được cho là nằm trong danh sách kiểm soát.
Dù Australia và nhiều quốc gia khác đang thúc đẩy phát triển các dự án khai thác đất hiếm, thị trường toàn cầu vẫn chưa thể giảm đáng kể sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Trong bối cảnh đó, Đông Nam Á nổi lên như khu vực giàu tiềm năng nhờ nguồn tài nguyên chưa được khai thác đáng kể, hạ tầng logistics ngày càng cải thiện và quan hệ hợp tác lâu dài với Nhật Bản.
Tháng 10/2025, Mỹ cũng đã ký các bản ghi nhớ hợp tác với Thái Lan và Malaysia nhằm phát triển chuỗi cung ứng đất hiếm và các khoáng sản chiến lược khác.
Theo đại diện JOGMEC, Đông Nam Á sở hữu tiềm năng rất lớn nhờ trữ lượng khoáng sản, cơ sở hạ tầng vận tải và mạng lưới hợp tác kinh tế lâu năm với Nhật Bản, bao gồm các chương trình viện trợ phát triển chính thức (ODA).