Chúng ta thử hình dung một cậu kỹ sư 22 tuổi. Vừa ra trường, vừa thi đỗ công chức, vào làm ở một sở ở Hà Nội. Bố mẹ mừng. Họ hàng mừng. Ở quê, người ta nói với nhau: thằng bé vào nhà nước rồi, thế là yên.
Cuối tháng đầu tiên, cậu nhận phiếu lương.
Bậc một, hệ số 2,34. Nhân với lương cơ sở 2.530.000, ra chừng 5,9 triệu đồng. Trừ 10,5% bảo hiểm, còn khoảng 5,3 triệu đồng.
Năm triệu ba. Cũng đúng vào khoảng ấy là mức lương tối thiểu vùng một, cái mức sàn mà luật buộc một chủ xưởng ở Hà Nội phải trả cho một người lao động, kể cả người chưa qua một ngày đào tạo nào.
Bốn năm đại học. Một kỳ thi công chức. Và một con số không hơn gì người vừa được nhận vào dây chuyền sáng hôm trước.
Tất nhiên, cậu còn có phụ cấp, có thu nhập tăng thêm tùy cơ quan, có sự ổn định mà khu vực tư không hứa. Tôi sẽ nói đến những thứ ấy sau. Nhưng trước hết, tôi muốn nhắc đến chính con số ấy, vì nó được nhắc đến ở một cuộc họp của Chính phủ.
Chiều 22/9, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà họp với Bộ Nội vụ về đề án cải cách chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội.
Bà nói: Chính sách lương mới phải "tạo động lực làm việc, giữ chân và thu hút nhân lực chất lượng cao vào khu vực công".
Cuộc họp thừa nhận thẳng thắn: Tương quan tiền lương giữa các nhóm người "chưa hợp lý"; trả lương theo vị trí việc làm "chưa được thực hiện đầy đủ". Bà Trà gọi đây là "một đề án khó", trong đó cải cách tiền lương là "vấn đề đặc biệt phức tạp". Đề án sẽ trình Bộ Chính trị vào tháng 2 năm sau.
Tôi đọc tin ấy, và điều đầu tiên tôi nghĩ đến không phải là năm sau. Mà là năm 2018.
Ngày 21/5/2018, Trung ương ban hành Nghị quyết 27 về cải cách chính sách tiền lương.
Đọc lại bây giờ, có một câu mà tôi nghĩ nên được in to ra: Mức lương thấp nhất của cán bộ, công chức, viên chức không thấp hơn mức lương thấp nhất bình quân của lao động ĐÃ QUA ĐÀO TẠO trong khu vực doanh nghiệp.
Và bây giờ, 8 năm sau, bậc lương thấp nhất trên giấy của một công chức, khoảng 3,4 triệu (công chức loại C, nhóm 3, bậc 1), còn chưa bằng mức sàn cho người chưa qua đào tạo.
Tám năm. Một cậu sinh viên năm nhất đã kịp ra trường, kịp đi làm, và có khi đã kịp bỏ việc.
Người giỏi, những người mà Nhà nước muốn "giữ chân", là những người có lựa chọn.
Họ không họp, không kiến nghị, không làm gì ồn ào. Một bác sĩ trẻ sang bệnh viện tư. Một cô giáo nhận thêm việc buổi tối, rồi một ngày thấy việc buổi tối nuôi mình tốt hơn việc ban ngày. Một kỹ sư ở sở nhận lời một công ty. Cơ quan chỉ biết mình mất ai khi cần đến người ấy mà không còn.
Mà cậu kỹ sư lương 5,3 triệu của chúng ta, nếu một ngày muốn vay một tỷ mua căn hộ đầu tiên, với lãi suất vay mua nhà bây giờ, tháng đầu phải trả chừng 15 triệu. Gần gấp ba tờ phiếu lương.
Nói đến đây sẽ có người bảo: Nhưng công chức đâu chỉ sống bằng lương.
Đúng. Và đó chính là điều đáng lo.
Khi con số trong bảng lương thấp đến mức không ai sống được bằng nó, thì cái bảng lương ấy dần trở thành một thứ không thật. Người ta sống bằng phụ cấp, bằng tiền bồi dưỡng, bằng "thu nhập tăng thêm"…, những khoản mà mỗi cơ quan một khác. Có nơi dư dả. Có nơi chẳng có gì. Và ở những chỗ tối nhất, người ta sống bằng những thứ không bao giờ ghi vào sổ.
Tôi tin phần đông những người làm nhà nước là người tử tế, sống thanh bạch, và chịu thiệt nhiều hơn chúng ta tưởng. Nhưng một chính sách tốt không nên dựa vào lòng tử tế của từng người. Người xưa có chữ "dưỡng liêm", nuôi sự liêm chính. Trả lương đủ sống, xét cho cùng, là cách phòng tiêu cực rẻ nhất có thể làm.
Và khi lương không nói thật, thì rất khó đòi mọi thứ khác phải nói thật.
Phải công bằng mà nói: Cải cách tiền lương là một đề án khó.
Tiền lương khu vực công là tiền thuế. Mỗi lần tăng lương là một khoản rất lớn của ngân sách. Lương lại gắn với bảo hiểm xã hội, với lương hưu của hàng triệu người.
Và cái khó nhất, tôi đoán, là bốn chữ "vị trí việc làm". Trả lương theo vị trí việc làm, nói gọn, là trả cho cái việc, chứ không trả cho cái bằng và số năm ngồi ghế. Nhưng, chuyện đó cũng khó. Có lẽ vì muốn trả theo việc, thì trước hết phải nói thật: mỗi chỗ ngồi thực ra đang làm việc gì.
Và có những chỗ ngồi, nói thật ra thì khó.
Trong cuộc họp chiều 22/9, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà còn nói một chữ nữa: "linh hoạt".
Tôi mong chữ ấy được hiểu cho đúng. Linh hoạt không phải là mỗi năm nhích lương cơ sở lên vài trăm nghìn rồi coi như xong. Linh hoạt là làm sao cho người gánh việc nặng nhất trong một phòng được trả khác với người ngồi uống trà. Là làm sao cho một bác sĩ nội trú, một cô giáo vùng cao, một cán bộ xã ôm cả chục đầu việc, nhìn vào phiếu lương mà thấy mình được nhìn thấy.
Vì lương, xét cho cùng, không chỉ là tiền.
Lương là câu mà Nhà nước nói với người làm việc cho mình: Anh, chị đáng giá bao nhiêu.
