Biệt thự Phi Ánh được xây dựng vào năm 1928 theo lối kiến trúc xứ Basque (Tây Ban Nha) trên khu đất rộng khoảng 3.000 m² (Đà Lạt, Lâm Đồng). Công trình được xây theo ý tưởng của một viên chức người Pháp, có 2 tầng nổi, một tầng hầm, gồm hai khối nhà. Năm 1940, trong một chuyến nghỉ mát ở đây, vua Bảo Đại đã mua lại tòa nhà từ viên chức này để tặng cho thứ phi Phi Ánh. Từ đó, biệt thự đá còn có tên gọi là “biệt thự Phi Ánh”.
Khác với các ngôi biệt thự khác, kiến trúc của biệt thự Phi Ánh nằm trên một diện tích sân vườn vừa phải. Biệt thự được xây phần lớn bằng đá chẻ, có lối đi rộng nối từ căn nhà bên này sang bên kia, có những ô cửa lớn được thiết kế thành những chiếc vòm cao gió lùa bốn phía.
Điều đặc biệt là giữa nhà này và nhà kia của căn biệt thự được nối bằng hành lang cong và mái nhà cũng được xây có hình cong rất nghệ thuật.
Sau năm 1975, biệt thự Phi Ánh biến thành “chung cư” cho khoảng chục hộ sinh sống. Khi tỉnh Lâm Đồng (cũ) cho một công ty thuê để kinh doanh thì ngôi biệt thự được trùng tu đúng với nguyên trạng. Trong quá trình trùng tu, các công nhân phát hiện nhiều điểm độc đáo và bí ẩn.
Phòng khách có tới 8 bức phù điêu liền kề, thoáng nhìn giống những đồng hồ treo tường, nhưng khi cọ rửa sạch thì không nhìn rõ hình thù và không lý giải được ý nghĩa. Tiếp đó, công nhân còn phát hiện 12 bức phù điêu hai mặt, kích thước khác nhau (khoảng 40 x 40 cm đến 40 x 80 cm). Trong biệt thự còn có 4 bức hoa sen cách điệu, một bức có hình hai đầu chim lạ được bố trí ở gần cửa sổ mặt ngoài.
Đặc biệt, có hai bức phù điêu cô gái Chăm cao khoảng 1,5 m, đầu đội mũ vàng hình 3 ngọn tháp Chăm, chân quấn 3 vòng vàng còn nguyên vẹn được đắp nổi ở phần tường vòm, gần cửa chính của biệt thự và cũng không ai hiểu ý nghĩa của hai bức phù điêu này.
Những chiếc ghế kỷ vật được lưu giữ tại phòng khách của biệt thự. Đây là những chiếc ghế được vua Bảo Đại và thứ phi Phi Ánh ngồi nói chuyện, tiếp khách.
Trải qua gần trăm năm, nhiều hạng mục bên trong biệt thự vẫn còn nguyên vẹn bất chấp thời gian, mưa nắng khiến nhiều người nể phục.
Khi bước vào bên trong biệt thự, điều thu hút ánh nhìn mọi người đầu tiên chính là những đường cong quyến rũ của tất cả các chi tiết: cầu thang, lan can, cửa sổ... Trong số đó, đường cong mềm mại của các lan can khiến cho du khách mê mẩn vì được làm từ chất liệu gỗ quý, trải qua gần trăm năm nhưng nước gỗ vẫn sáng bóng.
Biệt thự có rất nhiều cửa sổ nhỏ xung quanh tường nhà và cửa ra vào đủ loại hình dạng vuông, chữ nhật, tròn, vòm cung, chữ thập… với nhiều kích cỡ khác nhau. Tường được xây bằng đá dày 60 - 80 cm, các lò sưởi trong nhà trang trí công phu bằng những đường nét độc đáo.
Một ô cửa số hình tròn được xây bằng những viên đá lớn rất khéo léo.
Kiến trúc biệt thự được xây bằng đá phối hợp với những đường cong mềm mại tạo nên sự cuốn hút kỳ lạ của biệt thự Phi Ánh đối với du khách.
Trải qua gần trăm năm, tường đá, gạch nền, cầu thang, lan can đều nhuốm màu rêu phong và bụi mờ thời gian. Tuy nhiên, vẻ đẹp lôi cuốn của kiến trúc Tây Ban Nha vẫn không suy giảm.
Mỗi ngày, hàng trăm du khách ghé đến tham quan, chiêm ngưỡng và ngắm nhìn biệt thự Phi Ánh.
Khi còn sống, kiến trúc sư Nguyễn Văn Lập, nguyên Chủ tịch Hội Kiến trúc tỉnh Lâm Đồng, nhận định biệt thự Phi Ánh có nét riêng biệt giữa 170 biệt thự cổ trên địa bàn Đà Lạt. Xét về độ độc đáo, nó có thể so sánh với bốn công trình đặc trưng của Đà Lạt là: Trường cao đẳng Sư phạm Đà Lạt (trước kia là Trường Grand Lycée Yersin, thành lập năm 1927), nhà ga Đà Lạt, nhà thờ Con Gà, Cục Bản đồ (trước là Nha Địa dư) dù có quy mô khiêm tốn hơn nhiều.
Biệt thự nằm gần Ga Đà Lạt, du khách có thể kết hợp chuyến khám phá 2 công trình cổ trong một buổi. Biệt thự mở cửa cả ngày. Nơi đây đang được cho thuê để kinh doanh nhà hàng, du khách có thể tham quan bên ngoài và rảo bước trên những con đường đá trăm tuổi được xếp ngay ngắn, đẹp mắt mà không mất phí.
