Theo lý thuyết Chuỗi giá trị toàn cầu (Global Value Chains) của Gary Gereffi, trong mỗi chuỗi giá trị luôn tồn tại một hoặc một nhóm doanh nghiệp dẫn dắt (lead firms). Sức ảnh hưởng của doanh nghiệp dẫn dắt này không nằm ở việc thực hiện nhiều công đoạn nhất trong chuỗi giá trị, mà ở khả năng thiết lập "luật chơi" cho toàn bộ chuỗi, giữ vai trò điều phối chuỗi thông qua việc thiết lập các tiêu chuẩn về chất lượng, công nghệ, thiết kế, phương thức sản xuất và tiếp cận thị trường. Khi doanh nghiệp dẫn dắt nâng các tiêu chuẩn về công nghệ, chất lượng hay quản trị, quá trình nâng cấp sẽ lan tỏa tới tất cả các mắt xích trong chuỗi.
Thực tế, vai trò của doanh nghiệp dẫn dắt đã được chứng minh khá rõ trong nhiều ngành sản xuất trên thế giới. Các doanh nghiệp như Apple, Toyota hay Samsung Electronics không trực tiếp thực hiện toàn bộ các công đoạn sản xuất, nhưng lại là những đơn vị quyết định tiêu chuẩn đối với hàng nghìn doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng. Chính những tiêu chuẩn này buộc các nhà cung cấp phải liên tục đầu tư, đổi mới và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Đây cũng chính là bài toán Việt Nam đang phải giải nếu muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Trong nhiều năm, chính sách phát triển công nghiệp chủ yếu tập trung vào mở rộng năng lực sản xuất, nâng tỷ lệ nội địa hóa và phát triển công nghiệp hỗ trợ. Tuy nhiên, để tạo ra bước chuyển về chất lượng, điều quan trọng không chỉ là tăng số lượng doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng, mà là hình thành những doanh nghiệp đủ sức đóng vai trò đầu chuỗi.
Định hướng này cũng ngày càng rõ hơn trong các chương trình phát triển công nghiệp, với trọng tâm là nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước, tăng cường liên kết với khu vực FDI và thúc đẩy doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, xa hơn là hình thành những doanh nghiệp đủ sức đóng vai trò dẫn dắt để tạo ra sự lan tỏa cho toàn bộ chuỗi giá trị.
Trong nhiều ngành sản xuất tại Việt Nam, vai trò thiết lập tiêu chuẩn và dẫn dắt chuỗi giá trị lâu nay chủ yếu thuộc về các tập đoàn đa quốc gia, các công ty nước ngoài đầu tư vào Việt Nam. Tuy nhiên, cùng với sự lớn lên của khu vực kinh tế tư nhân, bức tranh về chung về các doanh nghiệp dẫn dắt bắt đầu thay đổi. Tất nhiên, trong lĩnh vực điện tử hay ô tô, vai trò này vẫn chủ yếu thuộc về các tập đoàn đa quốc gia. Tuy nhiên, ở một số ngành mà doanh nghiệp trong nước đã tích lũy được năng lực công nghệ và thị trường, như ngành sản xuất hàng thực phẩm, hay đồ uống, quá trình hình thành những doanh nghiệp dẫn dắt đang bắt đầu diễn ra.
Thị trường đã xuất hiện những doanh nghiệp Việt không chỉ có quy mô lớn, mà từng bước đảm nhận vai trò thiết lập tiêu chuẩn, đầu tư dài hạn vào công nghệ và hình thành mạng lưới đối tác có khả năng cùng nâng cấp năng lực, ví dụ như Tân Hiệp Phát trong ngành đồ uống và giải khát.
Điều này thể hiện rõ qua việc Tân Hiệp Phát đầu tư vào các dây chuyền chiết lạnh vô trùng Aseptic, đồng thời duy trì quan hệ hợp tác dài hạn với nhiều tập đoàn công nghệ quốc tế như Husky Technologies, Krones và GEA. Những mối quan hệ này không chỉ dừng ở việc cung cấp thiết bị mà tiếp tục được duy trì trong quá trình cải tiến công nghệ, tối ưu hóa sản xuất và nâng cao tiêu chuẩn vận hành. Theo đại diện Husky Technologies, chính tinh thần liên tục đổi mới và cùng phát triển đã tạo nên mối quan hệ hợp tác kéo dài hơn ba thập kỷ giữa hai bên.
Tân Hiệp Phát đầu tư 300 triệu USD để sở hữu 10 dây chuyền công nghệ Aseptic
Sự lan tỏa cũng không dừng lại ở các đối tác công nghệ. Khi doanh nghiệp đầu chuỗi liên tục nâng tiêu chuẩn về chất lượng, an toàn thực phẩm, công nghệ và quản trị, các nhà cung cấp nguyên liệu, doanh nghiệp bao bì, đơn vị logistics hay hệ thống phân phối cũng phải từng bước đầu tư và nâng cao năng lực để đáp ứng. Giá trị của doanh nghiệp vì thế không chỉ được tạo ra trong phạm vi nhà máy, mà còn lan tỏa tới toàn bộ chuỗi cung ứng. Đó cũng là cách một doanh nghiệp dẫn dắt góp phần hình thành năng lực cạnh tranh chung cho cả ngành, thay vì chỉ cho chính mình.
Với cách nhìn này, điều đáng kỳ vọng về lực doanh doanh nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên mới, không phải là có thêm bao nhiêu doanh nghiệp tỷ USD, mà là sẽ có thêm bao nhiêu doanh nghiệp đủ sức tạo ra những chuỗi giá trị mang dấu ấn Việt Nam.
