Ở nhiều nơi trên thế giới, nhà ga có thể là nơi ồn ào, hơi lộn xộn song tại Đài Loan (Trung Quốc), mọi thứ vận hành như đồng hồ Thụy Sĩ. Người ta xếp hàng trật tự, tàu đến đúng giờ, nhân viên lịch thiệp chào hành khách.
Phiên bản "tàu viên đạn"
Sau khi rời metro, tôi kéo vali vào sân ga tàu lửa tốc độ nhanh ở Đài Trung - Đài Loan. Mấy phút sau, tàu chạy. Ngoài cửa sổ, Đài Trung bắt đầu lùi lại. Những tòa nhà thấp dần, nhường chỗ cho đồng ruộng xanh màu mạ. Vài phút sau, tàu chạy nhanh hơn.
Tàu lao đi với tốc độ gần 300 km/giờ. Tôi nhận ra đây là "tàu viên đạn", một "phiên bản Đài Loan" của Shinkansen - Nhật Bản. Sau gần 2 thập kỷ, người Đài Loan đã làm chủ phần lớn hệ thống tàu cao tốc và dây chuyền bảo dưỡng.
Hệ thống tàu cao tốc Đài Loan (THSR hay HSR) bắt đầu hoạt động từ ngày 5-1-2007, chạy dọc bờ Tây hòn đảo này. Một số nhà kinh tế cho rằng tuyến tàu đã "thu nhỏ" Đài Loan. Trước đây, việc di chuyển từ Đài Trung lên Đài Bắc có thể mất 3 - 4 giờ bằng ô tô hoặc tàu thường. Nay, với tàu THSR, hành trình chỉ còn khoảng 45 - 60 phút cho quãng đường 170 km.
Toàn tuyến đường sắt hiện đại THSR dài 345 km kết nối các thành phố lớn từ Đài Bắc đến Cao Hùng chỉ trong 1 giờ 30 phút đến 2 giờ. Ước tính tổng chi phí ban đầu xây dựng tuyến tàu lửa cao tốc này khoảng 15 tỉ USD. Sau khi tính thêm chi phí phát sinh, mức đầu tư cuối cùng khoảng 16,5 - 18 tỉ USD.
Điều rất đặc biệt là tàu lửa cao tốc ở Đài Loan không chỉ giúp đi nhanh hơn mà còn thay đổi cách người ta cảm nhận khoảng cách. Những thành phố từng có vẻ xa xôi của vùng lãnh thổ hình củ khoai này bỗng trở nên gần gũi.
Cá nhân tôi cảm nhận được cách công nghệ hiện đại hòa vào cảnh sắc Á Đông, giống như bút sắt dùng để vẽ tranh thủy mặc. Thật thuận tiện, chỉ sau gần 1 giờ, tàu đã đến ga trung tâm Đài Bắc.
Tàu lửa tốc độ cao của Đài Loan (Trung Quốc)Ảnh: Wikipedia
Người dân dễ tiếp cận
Bên cạnh hệ thống tàu lửa cao tốc, Đài Loan vẫn duy trì hệ thống tàu thường (TRA) với những nhà ga nằm ngay trong lòng thành phố. Việc này tiện lợi cho người địa phương và du khách ra ngoại ô để đến trực tiếp ga HSR mà không cần di chuyển qua hệ thống MRT - mạng lưới giao thông công cộng.
Vào nhà ga trung tâm Đài Bắc, điều gây ấn tượng nhất đối với tôi là quy mô của nó. Nhà ga này giống như một trung tâm giao thông khổng lồ. Tại đây, tàu lửa cao tốc, tàu điện ngầm (metro), tàu liên tỉnh tốc độ chậm và cả metro ra sân bay Đào Viên gặp nhau dưới một mái nhà.
Tôi ở một khách sạn gần ga trung tâm Đài Bắc. Từ đó, tôi có thể ra ga, lên metro đi khắp thành phố, thủ phủ của hòn đảo này. Kết thúc chuyến thăm Đài Loan thì lên metro ra sân bay Đào Viên chừng 20 phút để đón chuyến bay về TP HCM.
Đối với tàu lửa cao tốc, giá vé một chiều từ Đài Trung đến Đài Bắc khoảng 700 - 1.250 đài tệ cho ghế tiêu chuẩn (khoảng 22 - 39 USD). Bây giờ, do giá xăng dầu tăng, giá vé hẳn đã thay đổi.
Theo Cục Ngân sách, Kế toán và Thống kê Đài Loan, trước khi nổ ra chiến sự Trung Đông, mức lương trung bình tháng của người lao động ở Đài Loan năm 2025-2026 khoảng 47.000 - 50.000 đài tệ. Vé một chiều Đài Trung - Đài Bắc chỉ chiếm khoảng 1,4% - 2,6% thu nhập 1 tháng của họ - một mức giá khá phải chăng và dễ tiếp cận.
Lợi ích kinh tế to lớn
Một buổi sáng sớm, tôi bước ra khỏi khách sạn. Trời lạnh, lất phất mưa nhưng có rất đông người đổ về nhà ga. Dưới lòng đất, những đoàn tàu cao tốc vẫn liên tục rời bến, mang theo hàng ngàn hành khách, nối liền các thành phố trên hòn đảo. Hằng ngày, nguồn lợi kinh tế to lớn được tạo ra từ những nhà ga ngầm này.
Trong nhiều bài viết của báo chí quốc tế, hệ thống tàu lửa cao tốc của vùng lãnh thổ Đài Loan thường được nhắc đến như một thành công về hạ tầng: tốc độ cao, đúng giờ, an toàn. Năng lực vận chuyển hành khách của hệ thống giao thông này rất lớn, với hàng chục triệu người mỗi năm.
Đối với một người từng ngồi trên tàu tốc độ cao từ Đài Trung đến Đài Bắc, chuyện không chỉ là số liệu. Đó còn là cảm giác nhìn thấy một nơi mà công nghệ phục vụ đời sống một cách tự nhiên.
Vậy bài học đúc kết từ THSR là gì? Một tuyến tàu lửa cao tốc 300 km/giờ có thể không làm tổng sản phẩm quốc nội (GDP) tăng vọt, song khi được xây dựng gắn kết với phát triển đô thị, khu công nghiệp và du lịch, nó có thể sẽ góp phần đáng kể vào tăng trưởng trung và dài hạn. Đặc biệt, khi THSR được kết nối với các trung tâm kinh tế lớn thành một "vùng kinh tế liên tục", lợi ích kinh tế càng to lớn.
Đài Loan đã chứng minh một dự án hạ tầng đắt đỏ ban đầu vẫn có thể trở thành một thành công lớn về lâu dài.
Khi bước xuống tàu tại ga trung tâm Đài Bắc, giữa dòng người hối hả, tôi nhận ra rằng một chuyến tàu cao tốc không chỉ nối 2 thành phố mà còn nối tương lai với hiện tại.
Và, tôi tin Việt Nam cũng sẽ như thế. Một tầm nhìn dài hạn, vì tương lai, sẽ giúp kết nối hai miền Nam - Bắc trong một vài giờ.
Đường sắt Malaysia: Tự chủ, giảm lệ thuộc
Malaysia là một quốc gia giàu có ở Đông Nam Á nhưng họ chọn hướng đi tiết kiệm: tập trung phát triển đường sắt tốc độ trung bình, tối đa khoảng 160 km/giờ.
Theo cách này, thay vì xây dựng mới theo khổ tiêu chuẩn quốc tế 1.435 mm, Malaysia tận dụng mạng lưới đường ray cũ từ thời thuộc địa Anh với khổ 1.000 mm, tổng chiều dài khoảng 1.500 km. Dù chạy trên khổ hẹp, tàu của họ vẫn đạt tốc độ tối đa 160 km/giờ. Đây là một kỳ tích về kỹ thuật đối với đường ray khổ 1.000 mm.
Một cách làm khác về chuyển giao công nghệ của Malaysia cũng rất đáng để tham khảo. Họ đặt ra những điều kiện khắt khe với đối tác Trung Quốc: Toa tàu phải được lắp ráp, sản xuất ngay tại nhà máy trong nước; nhà thầu bắt buộc phải huấn luyện và chuyển giao công nghệ cho đội ngũ kỹ sư, công nhân bản địa.
Một số chuyên gia quốc tế cho rằng Malaysia đã và đang tạo nên một ngành công nghiệp đường sắt bền vững, bảo đảm tự cung cấp, giảm lệ thuộc nước ngoài nhưng vẫn phát huy được hiệu quả.
