Đối với Hữu Thỉnh, cuốn sách không chỉ đánh dấu lần đầu ông thử sức với thể loại tiểu thuyết mà còn là lời tri ân gửi tới những người lính đã hy sinh, các cựu chiến binh, thương binh, bệnh binh và những người từng đi qua những năm tháng chiến tranh.
Bản thảo dang dở suốt gần 60 năm
Nhà thơ Hữu Thỉnh và con gái - đạo diễn Việt Thanh
Ít ai biết rằng Hữu Thỉnh đã bắt đầu viết về Làng Vây ngay sau khi chiến dịch kết thúc vào năm 1968. Khi đó, Binh chủng Tăng - Thiết giáp tổ chức một trại sáng tác với sự tham gia của năm tác giả gồm Long Minh, Hoàng Đông, Văn Kha, Trần Khôi và Hữu Thỉnh.
Các tác giả được tiếp cận tư liệu từ cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 198 vừa từ chiến trường miền Nam trở ra. Mỗi người được phân công viết về một đơn vị hoặc một nhân vật để hình thành cuốn sách chung về trận đánh.
Sau khoảng một tháng, bản thảo hoàn thành và được đưa ra lấy ý kiến tập thể. Theo Hữu Thỉnh, từng phần đều nhận được nhiều góp ý, tuy nhiên khi ghép lại thành một cuốn sách thì thiếu một người biên tập tổng thể. Vì vậy, dự án xuất bản cuối cùng không thể thực hiện.
Viết lại từ đầu sau khi không còn một trang bản thảo
Gần 60 năm trôi qua, Hữu Thỉnh quyết định trở lại với đề tài Làng Vây. Điều khó khăn nhất là ông không còn lưu giữ bất kỳ trang bản thảo nào của lần sáng tác trước, cũng không còn nhớ chính xác mình từng viết những gì.
Ông bắt đầu lại từ đầu như một nhà văn viết tác phẩm mới. Nguồn tư liệu quan trọng nhất là cuốn Lịch sử Binh chủng Tăng - Thiết giáp , trong đó sự kiện Tà Mây - Làng Vây chỉ được ghi lại trong chưa đầy năm trang đánh máy. Từ phần tư liệu ngắn đó, ông xây dựng nên một tiểu thuyết với nhiều lớp nhân vật và câu chuyện.
Theo Hữu Thỉnh, độc giả hôm nay không chỉ muốn biết diễn biến của một trận đánh mà còn muốn hiểu số phận những con người đã làm nên chiến thắng, cũng như cuộc sống của họ sau chiến tranh. Chính sự thay đổi trong cách tiếp cận lịch sử đã thôi thúc ông viết lại tác phẩm theo góc nhìn mới.
"Làng Vây của văn học", không phải bản sao lịch sử
Hữu Thỉnh nhấn mạnh Thép dưới cỏ không phải là một cuốn sách lịch sử mà là tác phẩm văn học lấy cảm hứng từ lịch sử.
Ông cho biết một số nguyên mẫu có thật được văn học hóa để làm nổi bật dấu ấn lịch sử, trong khi phần lớn nhân vật và tình tiết là sản phẩm của sáng tạo. Vì vậy, Làng Vây trong cuốn sách là "Làng Vây của văn học", chứ không phải bản sao nguyên vẹn của những gì đã diễn ra.
Chia sẻ về quá trình sáng tác, nhà thơ nói: "Tôi đã dốc vào đây tất cả tình cảm của tôi sau 13 năm sống và phục vụ trong Binh chủng Tăng - Thiết giáp, và xem đây là cách để trả món nợ lớn đối với cái nôi đã nuôi dưỡng tôi trưởng thành."
Khắc họa con người nhiều hơn trận đánh
Đại tá Nguyễn Văn Sáu - Phó Tổng Biên tập Nhà xuất bản Quân đội nhân dân phát biểu
Đánh giá về tác phẩm, Đại tá Nguyễn Văn Sáu, Phó Giám đốc - Phó Tổng Biên tập Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, cho biết Thép dưới cỏ sử dụng trận đánh Làng Vây làm chất liệu nhưng không bị giới hạn bởi diễn biến hay kết quả của trận đánh.
Theo ông, Hữu Thỉnh đã mở rộng không gian sáng tạo, đi sâu khai thác tâm trạng, tính cách và cách ứng xử của các nhân vật ở cả phía ta và phía đối phương. Cách tiếp cận này giúp tác phẩm không chỉ tái hiện một sự kiện lịch sử mà còn phản ánh những suy tư, mất mát và số phận con người trong chiến tranh.
Nhân dịp phát hành cuốn sách, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân cũng giới thiệu bài viết của nhà báo - nhà thơ Nguyễn Việt Chiến với nhan đề Thép dưới cỏ của nhà thơ Hữu Thỉnh: Bản anh hùng ca trầm tĩnh về người lính, lịch sử và chất thép nhân cách . Nhà xuất bản đề nghị các cơ quan báo chí khi trích dẫn bài viết cần ghi rõ nguồn và tên tác giả.
Dấu mốc mới trong sự nghiệp của Hữu Thỉnh
Sinh năm 1942 tại Vĩnh Phúc, Hữu Thỉnh là một trong những tên tuổi lớn của văn học Việt Nam. Ông từng giữ cương vị Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam trong bốn nhiệm kỳ liên tiếp từ năm 2000 đến 2020, đồng thời là Đại biểu Quốc hội khóa X, XI và nguyên Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam.
Trước khi ra mắt Thép dưới cỏ , Hữu Thỉnh ghi dấu với gần 20 tập thơ cùng nhiều trường ca như Đường tới thành phố , Trường ca biển , Sức bền của đất , Trăng Tân Trào và Giao hưởng Điện Biên . Bài thơ Sang thu của ông hiện được giảng dạy trong chương trình Ngữ văn phổ thông. Năm 2024, trường ca Giao hưởng Điện Biên được trao Giải A Văn học nghệ thuật, báo chí về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng giai đoạn 2020-2025.
Với Thép dưới cỏ , Hữu Thỉnh có lần đầu tiên bước sang thể loại tiểu thuyết, khép lại hành trình gần 60 năm ấp ủ một câu chuyện về Làng Vây bằng một tác phẩm kết hợp giữa chất liệu lịch sử và hư cấu văn học.
