Công bằng trong tiếp cận tạng ghép và sự minh bạch trong chi phí
Sáng 2/11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).
Phát biểu thảo luận, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu - Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho biết, chắc chắn những ngày qua, chúng ta đều lắng nghe được sự phản ứng của dư luận tập trung vào điều khoản hiến tặng mô, tạng với người dưới 18 tuổi.
Theo ông, sự quan tâm, phản biện của toàn xã hội là dễ hiểu, vì đây là những vấn đề liên quan trực tiếp đến trẻ em, trong bối cảnh nguy cơ tiêu cực từ tội phạm xuyên quốc gia hay các hành vi trục lợi bất chính liên quan đến mô, tạng luôn hiện hữu.
“Quan điểm rõ ràng của tôi là vì còn nhiều bất cập nên chắc chắn cần sửa luật và mục tiêu quan trọng nhất là luật sửa đổi cần bảo vệ tốt hơn cho những người hiến tặng, đặc biệt là trẻ em”, ông Hiếu nêu quan điểm.
Chúng ta đang lo cho con trẻ, nhưng những hành vi phạm pháp ấy đâu chỉ tập trung vào trẻ em. Vì vậy, thay vì né tránh hay cực đoan trong cách nhìn nhận, chúng ta cần hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng chặt chẽ hơn, vừa bịt các kẽ hở để chống lại mọi hành vi vi phạm đạo đức và pháp luật, vừa không khép lại cánh cửa hy vọng sống của nhiều người bệnh”, đại biểu đoàn Hà Nội nhấn mạnh.
Để luật tường minh, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội đề xuất chia 2 thành nhóm cụ thể.
Nhóm thứ nhất: người hiến khỏe mạnh đang sống thì tuyệt đối cấm cho tạng, mô không có khả năng tái tạo và nguy hiểm ngay đến tính mạng.
Đối với mô có khả năng tái tạo, không ảnh hưởng rõ rệt đến sức khoẻ và sự phát triển: trẻ dưới 18 tuổi chưa phát triển cơ thể hoàn chỉnh cũng không nên lấy tạng, trừ những trường hợp đặc biệt trong chuyên khoa được đánh giá không ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ (ví dụ như mô tái sinh là máu, tế bào gốc tạo máu…).
Quá trình lấy chỉ được thực hiện khi có sự đồng ý của bản thân, gia đình và chỉ được hiến cho người cùng huyết thống gần, có giám định ADN, khi không còn các phương án khác khả thi. Đây chính là nút chặn để kẻ xấu không thể tìm cách bắt cóc, tấn công trẻ mồ côi, giả dạng con nuôi...
Với người từ 18 trở lên đến 25 tuổi chỉ được cho, tặng với người cùng huyết thống.
Với người trưởng thành trên 25 tuổi, ngoài người trong gia đình, theo ông, có thể cho tặng nhưng phải dưới sự giám sát của hội đồng độc lập, không liên quan đến ê-kíp phẫu thuật và gia đình người nhận.
Nhóm thứ hai được đại biểu ngành y đề xuất là người hiến không còn khả năng sống, chết não, chết tuần hoàn. Trường hợp này, việc xác định chết não phải được hội đồng độc lập đánh giá theo tiêu chuẩn chặt chẽ của thông lệ quốc tế.
Nếu tử vong không rõ nguyên nhân, tai nạn, nghi ngờ bạo hành, người lang thang, không gia đình thì bắt buộc phải có kết luận của pháp y và cơ quan điều tra, khẳng định không có dấu hiệu hình sự trước khi được xét hiến.
Trong nhóm này, đối với trẻ dưới 18 tuổi, ông Hiếu lưu ý, nên hạn chế hiến tạng, trừ những trường hợp đặc biệt khi có sự đồng ý của gia đình, và chỉ được hiến cho người cùng huyết thống dưới sự giám sát của hội đồng độc lập.
Đối với người trên 18 tuổi, không được hiến tạng của người đã có văn bản từ chối hiến. Trường hợp khác (không có văn bản từ chối), cần đảm bảo đã được gia đình đồng ý và cũng phải dưới sự giám sát của hội đồng độc lập.
Cũng theo đại biểu, có một vấn đề mang tính quyết định đến niềm tin của nhân dân, đó là sự công bằng trong tiếp cận tạng ghép và sự minh bạch trong chi phí.
Về công bằng, nguyên tắc của Tổ chức Y tế Thế giới đã rất rõ: phân bổ tạng phải dựa trên tiêu chí lâm sàng và đạo đức, tuyệt đối không dựa trên khả năng tài chính, và phải công bằng, minh bạch, có thể kiểm chứng.
Về chi phí, phải khẳng định một nguyên tắc, “tạng hiến là vô giá". Chi phí người bệnh chi trả chỉ là phí dịch vụ: điều phối, vận chuyển, phẫu thuật và thuốc ức chế miễn dịch sau ghép. Tất cả phải được công khai minh bạch để làm căn cứ cho Bảo hiểm y tế dần dần có lộ trình thanh toán.
“Chỉ khi làm được hai điều này, luật sửa đổi mới thực sự đi vào lòng dân và phát huy hiệu quả”, ông Hiếu cho hay.
Đề xuất hội đồng độc lập
Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Lâm Đồng) viện dẫn quy định trong dự thảo luật cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn nếu có văn bản đồng ý của người đại diện. Việc dự thảo trao quyền đồng ý cho người đại diện không đương nhiên trái với Bộ luật Dân sự.
Quốc hội thảo luận về dự án luật, sáng 2/11. (Ảnh: Như Ý)
Theo đại biểu, nguyên tắc hướng dẫn số 1 của WHO quy định việc lấy mô, bộ phận cơ thể từ người đã chết phải đáp ứng hai điều kiện đồng thời: có sự đồng ý theo yêu cầu của pháp luật và không có căn cứ cho thấy người đã chết từng phản đối việc lấy mô, bộ phận cơ thể của mình.
“Việc người dưới 18 tuổi chưa có quyền đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc ý chí phản đối việc hiến mô, bộ phận cơ thể mà trẻ đã thể hiện khi còn sống không có giá trị pháp lý”, bà Trịnh Thị Tú Anh nhìn nhận.
Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định tuyệt đối không thực hiện lấy mô, bộ phận cơ thể nếu có căn cứ xác định người chưa thành niên đã bày tỏ ý chí phản đối khi còn sống.
Đại biểu Trịnh Xuân An (Đồng Nai) đề nghị cần xác lập vai trò thực chất của Hội đồng tư vấn lấy, ghép mô tại Điều 15. Theo ông, sự đồng ý hiến và kết luận đủ điều kiện lấy mô là hai yêu cầu độc lập, phải đồng thời được đáp ứng.
Theo ông, việc quy định Hội đồng kết luận bằng văn bản không phải là quyết định thay ý chí người hiến. Đó là căn cứ xác nhận trường hợp này có đủ điều kiện để thực hiện hay không.
“Tôi đề nghị đối với người hiến dưới 18 tuổi, phải có kết luận bằng văn bản của Hội đồng, làm rõ nguy cơ trước mắt và lâu dài, tính tự nguyện, căn cứ xác định không có người hiến trưởng thành phù hợp và dấu hiệu xung đột lợi ích. Khi chưa đủ căn cứ hoặc còn nghi vấn thì chưa được tiến hành”, ông An nêu quan điểm.
