Việt Nam sở hữu nhiều công trình văn hóa, nghệ thuật độc đáo, không chỉ gây ấn tượng bởi quy mô mà còn ẩn chứa những câu chuyện đặc biệt về quá trình hình thành. Trong số đó, có những tác phẩm lần đầu tiên được thực hiện tại Việt Nam, đòi hỏi nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm trước khi hoàn thiện.
Một trong những công trình nổi bật là bức tranh panorama "Chiến dịch Điện Biên Phủ", hiện được trưng bày tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên. Với chiều dài 132 m, chiều cao tổng thể 20,5 m và hơn 4.500 nhân vật được tái hiện, đây là một trong những tác phẩm panorama về đề tài chiến tranh có quy mô lớn nhất Đông Nam Á.
Đáng chú ý, đằng sau công trình này là hành trình gần 9 năm đầy thử thách của những họa sĩ Việt Nam.
Ảnh Báo Điện tử Chính phủ
9 năm tạo nên bức tranh khổng lồ, từng mời chuyên gia Nga khảo sát
Câu chuyện bắt đầu từ một không gian hình tròn được dành riêng cho bức tranh tái hiện Chiến dịch Điện Biên Phủ bên trong bảo tàng. Tuy nhiên, việc thực hiện một tác phẩm hội họa có quy mô hàng nghìn mét vuông khi ấy là bài toán chưa từng có tiền lệ tương đương tại Việt Nam.
Theo thông tin từ Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên từng mời chuyên gia Nga sang khảo sát, xây dựng phương án thực hiện. Dù vậy, dự án vẫn chưa thể triển khai. Bước ngoặt xuất hiện khi họa sĩ Nguyễn Văn Mạc cùng các cộng sự bắt đầu nghiên cứu, phát triển ý tưởng từ năm 2013.
Trong một cuộc phỏng vấn, ông Mạc kể rằng khi lên Điện Biên thực hiện công việc trưng bày hiện vật, nhóm nhận thấy bảo tàng đã dành một không gian lớn cho tác phẩm panorama. Từ đó, ý tưởng tái hiện toàn bộ chiến dịch lịch sử bằng hội họa dần hình thành.
Tuy nhiên, để biến ý tưởng thành hiện thực, nhóm họa sĩ phải giải quyết hàng loạt khó khăn. Họ tìm gặp những cựu chiến binh từng tham gia các trận đánh tại Him Lam, đồi A1, khu vực hầm Đờ Cát; nghiên cứu hồ sơ, hình ảnh, đồng thời khảo sát địa hình chiến trường.
Họa sĩ Nguyễn Văn Mạc (thứ hai từ trái) cùng các nhà quản lý, chuyên gia, hoạ sĩ trao đổi về ý tưởng, quá trình sáng tác bức tranh (Ảnh Báo Chính phủ)
Theo ông Mạc, riêng thời gian xây dựng đề cương đã mất gần 3 năm, với hơn 1.000 tư liệu được nghiên cứu, chọn lọc.
Đến năm 2016, bản phác thảo đầu tiên hoàn thành, dài 13,5 m và cao 0,9 m. Sau đó, nhóm tiếp tục mở rộng thành bản phác thảo thứ hai dài 31 m, cao 2,3 m, hoàn thành năm 2018.
Nhưng không phải bản vẽ nào cũng được giữ lại.
Quá trình sáng tác trải qua hàng trăm lần thử nghiệm, chỉnh sửa và loại bỏ phác thảo. Đáng chú ý, trong 6 năm đầu, nhóm của họa sĩ Nguyễn Văn Mạc phải tự trang trải chi phí nghiên cứu, sáng tác trước khi dự án chính thức được ký kết thực hiện.
Đến năm 2019, sau khi bố cục được Hội đồng nghệ thuật thông qua, các họa sĩ mới bắt đầu vẽ trực tiếp tại bảo tàng.
Một thử thách khác là phần lớn những người tham gia đều còn rất trẻ. Khi bắt đầu vẽ năm 2019, người lớn tuổi nhất trong nhóm nòng cốt được ông Mạc nhắc đến mới khoảng 35 tuổi, nhiều người chỉ 27–28 tuổi, chưa từng trải qua chiến tranh.
Để hiểu những gì mình tái hiện, họ phải đến chiến trường cũ, gặp nhân chứng, tìm hiểu từng trận đánh, từng khung cảnh núi rừng. Quá trình thực hiện còn trải qua giai đoạn dịch Covid-19 với nhiều khó khăn.
Một trường đoạn trong bức tranh (Ảnh Báo Chính phủ)
Cuối cùng, sau gần 9 năm từ khi hình thành ý tưởng, nghiên cứu đến lúc hoàn thiện, tác phẩm được hoàn thành vào năm 2022.
Công trình dài 132 m, tái hiện hơn 4.500 nhân vật trong không gian 360 độ
Thành quả của hành trình ấy là một bức tranh panorama có quy mô đặc biệt, được thực hiện hoàn toàn bằng phương pháp hội họa truyền thống.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Điện Biên, tác phẩm được bố trí theo hình tròn có đường kính 42 m, chiều dài vòng tranh 132 m, tổng diện tích khoảng 3.225 m² và chiều cao tổng thể 20,5 m. Trong đó, phần tranh chính cao hơn 9 m, kết hợp phần mái vòm thể hiện mây trời cùng các lớp sắp đặt, tạo nên không gian nghệ thuật bao quanh người xem.
Bức tranh được vẽ bằng sơn dầu trên vải toan, tái hiện hơn 4.500 nhân vật cùng cảnh quan núi rừng, chiến hào và những trận đánh tiêu biểu trong 56 ngày đêm của Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.
Toàn bộ tác phẩm được chia thành bốn trường đoạn nối tiếp nhau: "Toàn dân ra trận", "Khúc dạo đầu hùng tráng", "Cuộc đối đầu lịch sử" và "Chiến thắng Điện Biên".
Điều đặc biệt là phần chân tranh được kết hợp các mô hình đắp nổi, hiện vật và nghệ thuật sắp đặt, tạo hiệu ứng không gian ba chiều. Khi đứng ở khu vực trung tâm, du khách có cảm giác các chiến hào, đoàn quân và khung cảnh chiến trường như đang trải rộng trước mắt.
Theo họa sĩ Nguyễn Văn Mạc, kinh phí thực hiện dự án hơn 40 tỷ đồng. Hàng trăm họa sĩ tham gia qua nhiều giai đoạn, trong đó có khoảng 10 họa sĩ vẽ chính, còn lại đảm nhiệm những phần việc theo chuyên môn.
Năm 2022, tác phẩm giành giải Nhất Giải thưởng Hội Mỹ thuật Việt Nam, ghi nhận thành quả của một dự án nghệ thuật quy mô lớn do đội ngũ Việt Nam thực hiện.
Ảnh Báo Chính phủ
Đến Điện Biên, du khách có thể trải nghiệm công trình đặc biệt này như thế nào?
Ngày nay, bức tranh panorama đã trở thành một trong những điểm nhấn thu hút du khách đến Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, nằm trên đường Võ Nguyên Giáp, tỉnh Điện Biên. Đến đây, du khách có thể khám phá các tài liệu, hiện vật về chiến dịch trước khi bước vào không gian panorama 360 độ ở tầng 2.
Từ vị trí quan sát trung tâm, người xem có thể lần lượt tìm hiểu những hình ảnh đoàn xe đạp thồ, bộ đội kéo pháo, trận đánh Him Lam, đồi A1 cho đến thời khắc chiến thắng ngày 7/5/1954. Du khách nên dành khoảng 1,5–2 giờ để khám phá toàn bộ bảo tàng, trong đó dành thời gian riêng để thưởng thức bức tranh.
Theo thông báo của Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, từ ngày 13/7/2026, thời gian mở cửa được điều chỉnh thành 7h30–12h và 13h30–21h, tạo điều kiện để du khách tham quan cả vào buổi tối.
Mức phí tham quan thông thường là 100.000 đồng/người đối với khách từ 18 tuổi trở lên; người dưới 18 tuổi và một số nhóm đối tượng chính sách được miễn hoặc giảm phí theo quy định. Khách tham quan cần tháo giày dép, không mang đồ ăn, nước uống vào khu vực panorama và tuân thủ hướng dẫn của nhân viên.
Ảnh Cục Du lịch Quốc gia
Sau khi tham quan bảo tàng, du khách có thể kết hợp khám phá đồi A1, Nghĩa trang Liệt sĩ A1 và hầm chỉ huy của tướng De Castries. Đây đều là những địa danh gắn với các sự kiện được tái hiện trong bức tranh, giúp người xem có thêm góc nhìn thực tế về chiến dịch lịch sử.
Sau gần một thập kỷ nghiên cứu và sáng tác, bức tranh panorama "Chiến dịch Điện Biên Phủ" không chỉ đánh dấu bước tiến của mỹ thuật Việt Nam mà còn trở thành cầu nối giữa lịch sử với công chúng hôm nay. Từ hàng nghìn nét vẽ của những họa sĩ trẻ, câu chuyện 56 ngày đêm lịch sử được tái hiện sinh động, góp phần đưa những ký ức hào hùng đến gần hơn với người dân và du khách khi đặt chân tới Điện Biên.
