Hãy hình dung một cột thép khổng lồ cắm xuống đáy biển ngoài khơi California (Mỹ), cách bờ hàng chục cây số. Nó sinh ra để hút dầu, không phải để nuôi cá.
Vậy mà các nhà sinh vật học lặn xuống đây khoảng 200m lại gặp một cảnh tượng đầy kinh ngạc khiến họ phải dừng lại: Từng đàn cá lơ lửng giữa các thanh giằng, dày như một thành phố ngầm.
Ảnh minh họa: ST
Câu hỏi đặt ra là chuyện gì đã biến một cỗ máy công nghiệp thành một trong những ngôi nhà đông đúc nhất của đại dương?
Ngoài khơi Nam California, đáy biển phần lớn là cát và bùn phẳng lặng. Với một con cá con vừa rời vùng nước mở, đó là sa mạc: Không chỗ nấp, không chỗ bám, kẻ săn mồi có thể xuất hiện từ mọi hướng. Rồi người ta dựng lên những giàn khoan, và "sa mạc" bỗng có một khu rừng.
Giàn khoan Eureka và Gail là ví dụ tiêu biểu
Các nhà nghiên cứu ở Đại học California, Santa Barbara đếm được 13.609 con cá thuộc ít nhất 32 loài tại khu vực giàn khoan Eureka, trong khi giàn Gail chỉ có 2.980 con thuộc ít nhất 20 loài; mật độ ở Eureka là 135,9 con trên mỗi 100 m², cao gấp gần 5 lần Gail.
Thợ lặn lặn sâu hơn 200m xuống giàn khoan Eureka. Ảnh: Scuba
Gần như toàn bộ đám đông ấy là cá mù làn (Scorpaenidae). Theo các tác giả, phần "áo giáp" giữa tầng nước của Eureka có vô số ngóc ngách che chắn, nên trong mắt một con cá nó chẳng khác gì rạn đá tự nhiên gồ ghề.
Điều thú vị là cùng là giàn khoan, nhưng mỗi giàn một khác. Gail nằm ở độ sâu khoảng 225 m, kết cấu và môi trường khác hẳn, nên bức tranh sinh học cũng khác. Đừng vội nghĩ giàn nào cũng là thiên đường.
Cận cảnh 1 con cá mù làn (Scorpaenidae). Ảnh: A-z-animals
Dù vậy, Gail cũng có một "kỷ lục" riêng. Một nghiên cứu cho thấy cá Cowcod và Bocaccio (đều thuộc họ Scorpaenidae) ở đây vừa đông vừa lớn hơn ở bất kỳ rạn tự nhiên nào được khảo sát. Cá lớn thì đẻ nhiều hơn, nên giàn trở thành một "nhà máy" sản xuất ấu trùng.
Các nhà khoa học tính rằng chân đế Gail chỉ rộng 0,53 ha, nhưng nếu dỡ bỏ nó thì tương đương mất đi 12,57 ha môi trường sống tự nhiên đối với Cowcod, hay 29,24 ha đối với Bocaccio. Một diện tích bằng chừng một sân bóng đá nhỏ mà gánh phần việc của cả một vùng rạn rộng gấp hàng chục lần.
Bí quyết nằm ở hình học.
Một giàn khoan có diện tích thép phủ từ mặt nước xuống đáy rất lớn so với phần đáy biển mà nó chiếm. Nói cách khác, nó biến một mảng đáy nhỏ thành một tòa nhà cao tầng cho sinh vật.
Nghiên cứu năm 2014 trên tạp chí PNAS chỉ ra rằng các giàn này có tỷ lệ diện tích kết cấu trên diện tích đáy biển rất cao, tạo ra lượng lớn nơi ở cho cá con và cá trưởng thành trên một dấu chân nhỏ. Ấu trùng cá trôi theo dòng nước tìm được chỗ bám, ăn, lớn lên, rồi trở thành cá trưởng thành.
7.500 giàn khoan đang hoạt động
Con số làm giới khoa học sửng sốt đến từ nghiên cứu khảo sát 16 giàn khoan và 7 rạn tự nhiên ngoài khơi California.
Kết luận là các giàn khoan California có sản lượng cá thứ cấp trên mỗi đơn vị diện tích đáy biển cao nhất trong mọi môi trường biển từng được nghiên cứu, gấp khoảng mười lần các hệ sinh thái khác, kể cả các cửa sông vốn được xem là rất màu mỡ. Trong so sánh ở những độ sâu tương tự, nhóm nghiên cứu còn ghi nhận giàn cho nhiều cá hơn hơn 27 lần.
Chuyện này không chỉ để kể cho vui, vì nó chạm vào một bài toán lớn của môi trường: Thế giới có khoảng 7.500 giàn khoan dầu khí rồi sẽ phải tháo dỡ. Cách làm quen thuộc là cắt bỏ toàn bộ, kéo lên bờ, trả đáy biển về nguyên trạng.
Nghe thì sạch sẽ, nhưng với những giàn đang là nhà của hàng nghìn con cá và cả một quần xã sinh vật bám, nó có thể là một cuộc "giải tỏa" đồng loạt. Chính vì vậy xuất hiện ý tưởng "Rigs-to-Reefs": Giữ lại phần chân giàn dưới nước, biến nó thành rạn nhân tạo, như một số nơi ở vịnh Mexico và California đã làm.
Các giàn khoan dầu ngoài khơi, biểu tượng của việc khai thác nhiên liệu hóa thạch, đang được hồi sinh bằng cách trở thành các rạn san hô nhân tạo. Ảnh: Earth
Câu chuyện của Eureka và Gail không nói rằng giàn khoan tốt cho đại dương. Nó nói rằng một khi những công trình ấy đã tồn tại, chúng đã trở thành một phần của hệ sinh thái, và việc quyết định số phận của chúng cần dựa vào khoa học thay vì thói quen "dọn sạch là tốt nhất".
Đại dương cho thấy sự sống sẽ tìm mọi khe hở để bám trụ, kể cả trên thép và bu lông của con người chúng ta. Từ giàn khoan đến các trang trại điện gió, mỗi cột thép đặt xuống biển đều sẽ thành một ngôi nhà của sinh vật đó. Chọn tháo dỡ hay giữ lại, đó là một quyết định về sinh mạng, không chỉ về kỹ thuật.
