Trong danh mục 18 loài cây cấm trồng trên đường phố và không gian công cộng tại Hà Nội, có một cái tên gắn liền với dược liệu quen thuộc của người Việt, đồng thời sở hữu đặc điểm ít người biết: Không phải cây nào ra hoa cũng có quả.
Danh sách 18 loài cây Hà Nội cấm trồng trên đường phố - Ảnh: Tiền phong
Vì sao Hà Nội cấm trồng loài cây mang tên dược liệu?
Tại Phụ lục 03 ban hành kèm Quyết định 143/2026/QĐ-UBND, UBND TP Hà Nội xếp bồ kết ở vị trí thứ ba trong danh mục 18 loài cấm trồng. Tên khoa học là Gleditsia triacanthos, với lý do được ghi rõ: "Thân có nhiều gai rất to". Quyết định có hiệu lực từ ngày 22/10/2026.
Theo Vườn Thực vật Hoàng gia Kew (Anh), Gleditsia triacanthos thuộc họ Đậu, phân bố tự nhiên từ miền Trung và miền Đông nước Mỹ đến một phần Mexico. Loài này thường được gọi là honey locust. Gai lớn mọc trên thân và cành có thể gây nguy hiểm nếu cây được đặt sát sân chơi, lối đi hoặc nơi thường xuyên có người qua lại.
Cây bồ kết, tên khoa học Gleditsia triacanthos - Ảnh: wikipedia
Quyết định của Hà Nội cũng yêu cầu cây xanh được trồng phải hạn chế gai sắc nhọn, không dễ gãy đổ và bảo đảm an toàn cho người, phương tiện, công trình. Đối với cây hiện hữu thuộc danh mục cấm tại đô thị, khu dân cư nông thôn, cơ quan, đơn vị quản lý phải lập kế hoạch từng bước loại bỏ và trồng thay thế.
Bồ kết gội đầu cũng có gai dài tới 15cm
Cây ra hoa từ tháng 5 đến tháng 7, mùa quả kéo dài từ tháng 8 đến tháng 10. Quả thuộc dạng quả đậu, khi chín được thu hái, phơi khô và chuyển màu đen bóng. Theo tài liệu của Đại học Y Dược TP.HCM, quả bồ kết chứa saponin triterpen với hàm lượng có thể lên tới 10%, cùng một số hợp chất flavonoid. Nhờ đặc tính tạo bọt và làm sạch của saponin, loại quả này được sử dụng để nấu nước gội đầu, làm sạch tóc và da đầu.
Không chỉ quả và hạt, gai bồ kết còn được ghi nhận trong Dược điển Việt Nam VI dưới tên dược liệu "tạo giác thích". Chuyên luận sử dụng tên khoa học Gleditsia australis và mô tả gai chính dài 3-15 cm, đầu nhọn, chất cứng.
Gai bồ kết sau khi thu hái từ thân hoặc cành lớn của cây bồ kết (thường là loài Gleditsia australis hoặc Gleditsia fera) sẽ được đem phơi hoặc sấy khô để làm thuốc. Trong Đông y, "tạo giác thích" có vị sưng cay, tính ấm, thường được sử dụng trong các bài thuốc cổ truyền với tác dụng kháng viêm, thông kinh lạc, hỗ trợ tiêu mủ và giải độc.
Bồ kết gội đầu có gai cứng phân nhánh dài khoảng 10-15cm - Ảnh: wikipedia
Điểm cần phân biệt là trang Đại học Y Dược TP.HCM đặt Gleditsia australis trong ngoặc khi giới thiệu Gleditsia fera. Trong khi đó, cơ sở dữ liệu Plants of the World Online của Kew công nhận Gleditsia fera, Gleditsia australis và Gleditsia triacanthos là ba loài riêng. Như vậy, bồ kết gội đầu ở Việt Nam cũng có gai lớn, song không dựa vào tên gọi dân gian hoặc hình dạng gai để khẳng định đó là loài ghi trong danh mục cấm trồng của Hà Nội.
Vì sao bồ kết ra hoa nhưng không phải cây nào cũng có quả?
Khác biệt về khả năng kết quả là đặc điểm sinh sản đáng chú ý của loài bồ kết Gleditsia triacanthos. Theo tài liệu công bố bởi Cục Lâm nghiệp Mỹ,sở hữu đặc tính sinh học đa dạng khi có cả hoa đực, hoa cái và đôi khi xuất hiện cả hoa lưỡng tính trên cùng một cá thể. Hoa đực đóng vai trò tạo phấn nhưng không có bầu nhụy hữu thụ để phát triển thành quả; vì vậy, nhiều cây vẫn nở hoa nhưng không đậu quả như những cây có hoa cái hoặc hoa lưỡng tính.
Quả bồ kết nướng thơm, dùng để đun nước gội đầu - Ảnh minh họa
Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Flora năm 2022 khảo sát quần thể Gleditsia triacanthos tại Argentina cũng ghi nhận số cá thể chủ yếu mang hoa đực cao hơn nhóm mang hoa lưỡng tính trong phạm vi nghiên cứu. Nhóm tác giả cho biết cây có thể tạo hạt nhờ tự thụ phấn, nhưng kết quả thường tốt hơn khi được thụ phấn chéo hoặc thụ phấn tự nhiên.
Cây đã trồng trong sân nhà có phải chặt bỏ?
Khoản 1 Điều 7 của Quyết định 143/2026/QĐ-UBND cấm trồng loài cây thuộc Phụ lục 03. Khoản 4 Điều 26 quy định tổ chức, hộ gia đình và cá nhân quản lý, sử dụng đất có trách nhiệm không trồng các loài thuộc danh mục cấm.
Tuy nhiên, quyết định không yêu cầu tất cả cây đã có phải bị chặt hạ đồng loạt ngay ngày 22/10. Theo điểm c khoản 3 Điều 10, đối với cây hiện hữu thuộc danh mục cấm hoặc không phù hợp về vị trí, cảnh quan, cơ quan và đơn vị được giao quản lý phải lập kế hoạch từng bước loại bỏ, trồng thay thế.
Với hộ gia đình trồng cây bồ kết trong khuôn viên, việc cần làm là xác định đúng loài, kiểm tra vị trí có gai lớn và nguy cơ mất an toàn. Khi cần làm rõ hướng xử lý, người dân có thể phản ánh với UBND cấp xã hoặc đơn vị quản lý cây xanh. Việc chặt hạ, dịch chuyển cây trong phạm vi quản lý, sử dụng phải tuân thủ quy định pháp luật.
