Nông dân, doanh nghiệp lao đao
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, niên vụ 2024-2025, toàn tỉnh có khoảng gần 45.000 ha mía, sản lượng ước đạt hơn 2,9 triệu tấn, đứng đầu cả nước về diện tích và đứng thứ hai về sản lượng. Toàn tỉnh hiện có 5 doanh nghiệp sản xuất đường với 6 nhà máy chế biến, tạo việc làm cho hàng nghìn lao động và là nguồn sinh kế của hơn 19.100 hộ trồng mía. Thế nhưng, phía sau những con số ấn tượng ấy là bức tranh đầy khó khăn do đường nhập lậu .
Hàng chục nghìn hộ dân Đắk Lắk tham gia trồng mía.
Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Anh - Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Mía đường 333 (Đắk Lắk), niên vụ 2024-2025, doanh nghiệp này gặp nhiều khó khăn do thời tiết bất lợi, chi phí sản xuất tăng cao trong khi giá đường liên tục giảm. Đặc biệt, tình trạng đường nhập lậu và gian lận thương mại tiếp tục tác động mạnh đến hoạt động tiêu thụ của các doanh nghiệp sản xuất đường trong nước.
Trong niên vụ 2024-2025, Công ty Cổ phần Mía đường 333 tồn kho tới 19.160 tấn đường. Theo doanh nghiệp, hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại đối với mặt hàng đường, nhất là dưới hình thức hàng sản xuất xuất khẩu, tạm nhập tái xuất... vẫn chưa được kiểm soát triệt để. Đường nhập lậu, không rõ nguồn gốc lưu thông tràn lan trong khi nhu cầu tiêu thụ nội địa suy giảm đã tạo áp lực dư cung, kéo giá đường trong nước xuống thấp, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong tiêu thụ và tồn kho ngày càng tăng.
Lượng đường tồn kho tại các doanh nghiệp Đắk Lắk còn rất lớn.
Ông K.V.S.R. Subbaiah - Tổng Giám đốc Công ty TNHH Công nghiệp KCP Việt Nam (có nhà máy đường tại tỉnh Đắk Lắk) - thông tin, đường giá rẻ từ Thái Lan đang được đưa qua Lào và Campuchia rồi thẩm thấu vào Việt Nam, tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh khi hàng nhập lậu không phải chịu thuế.
Theo ông K.V.S.R. Subbaiah, ngành đường hiện đang chịu thuế VAT 8% và dự kiến tăng lên 10% từ ngày 1/1/2027. Trong khi đó, đường nhập lậu tràn vào thị trường khiến doanh nghiệp trong nước vừa phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, vừa không thể cạnh tranh về giá. Điều này khiến hoạt động sản xuất, tiêu thụ đường của doanh nghiệp ngày càng khó khăn.
Khi đầu ra của doanh nghiệp bị đường lậu "bịt kín", áp lực lập tức dồn ngược về vùng nguyên liệu. Giá mía liên tục giảm trong khi chi phí sản xuất tăng cao khiến hàng chục nghìn hộ nông dân trở thành đối tượng chịu thiệt hại nặng nề nhất.
Cặm cụi chặt từng cây mía thuê, bà Phan Thị Nội (xã M'Drắk, tỉnh Đắk Lắk) chua chát nói: "Đi chặt mía thuê mỗi ngày còn kiếm được vài trăm nghìn đồng, chứ tự trồng mía thì bán mặt cho đất, bán lưng cho trời suốt cả năm, cuối vụ vẫn phải bỏ tiền túi bù lỗ".
Gia đình bà Nội có gần 3ha mía nhưng niên vụ vừa qua thất thu nặng. Từ hơn 80 tấn ở vụ trước, sản lượng giảm còn khoảng 35 tấn do mưa kéo dài khiến mía chết, sinh trưởng kém, chữ đường thấp. Trong khi đó, giá mía tại thời điểm thu hoạch chỉ khoảng 550 đồng/kg, còn chi phí phân bón, làm đất và nhân công đều tăng, riêng tiền công chặt mía lên khoảng 270.000 đồng/tấn, khiến người trồng gần như không có lãi.
"Năm ngoái còn thu gần 200 triệu đồng, năm nay chỉ còn khoảng 80 triệu đồng. Chưa thấy vụ mía nào thảm như năm nay", bà Nội ngán ngẩm.
Nông dân trồng mía gặp khó.
Chung cảnh ngộ, chị Lê Thị Sen (xã Cư Prao, tỉnh Đắk Lắk) cho biết, 1ha mía của gia đình chị chỉ đạt khoảng 45 tấn, bán với giá khoảng 500 đồng/kg, sau khi trừ chi phí bị lỗ hơn 10 triệu đồng. Mía là nguồn thu nhập chính của gia đình chị, nhưng giá thấp, chi phí cao và việc nhà máy thu mua chậm làm giảm chất lượng mía khiến cuộc sống càng thêm khó khăn. "Giá như thế này thì không muốn làm mía nữa", chị Sen bày tỏ.
Đường lậu "bịt" đầu ra đường nội địa
Theo ông Nguyễn Văn Lộc - Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam, đường nhập lậu chủ yếu đi qua biên giới Campuchia và Lào, có nguồn gốc từ Thái Lan. Cùng với đó, lượng siro ngô HFCS nhập khẩu tăng mạnh, từng bước thay thế đường mía trong ngành thực phẩm và đồ uống, khiến sức tiêu thụ đường trong nước tiếp tục suy giảm.
"Đường nhập lậu gần như đã "bịt" đầu ra của đường nội địa. Dù giá đường liên tục giảm (hiện chỉ còn khoảng 15.000-16.000 đồng/kg - PV) nhưng vẫn rất khó bán. Hàng tồn kho lớn khiến giá thu mua mía nguyên liệu tại ruộng giảm chỉ còn khoảng 1.000-1.200 đồng/kg, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của hàng chục nghìn hộ trồng mía", ông Lộc nói.
Theo ông Lộc, để ngăn chặn tình trạng này cần kiểm soát chặt nguồn gốc xuất xứ của đường lưu thông trên thị trường, tăng cường quản lý thuế đối với hoạt động kinh doanh nhằm hạn chế tình trạng tiêu thụ đường nhập lậu.
Ngành mía đường chịu tác động mạnh mẽ từ đường nhập lậu.
Theo kết quả khảo sát vào tháng 3/2026 của Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk, niên vụ 2024-2025, lượng đường tồn kho của các doanh nghiệp trong tỉnh lên tới hơn 103.000 tấn, chiếm gần 18% tổng lượng đường tồn kho cả nước. Trong đó, Công ty TNHH Công nghiệp KCP Việt Nam tồn hơn 52.641 tấn, Công ty CP Mía đường Tuy Hòa tồn 28.788 tấn, Công ty CP Mía đường 333 tồn gần 19.160 tấn và Công ty Mía đường Đắk Lắk tồn 2.601 tấn.
Ông Lương Nguyễn Minh Triết - Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk - cho biết tỉnh đã ghi nhận đầy đủ những vướng mắc của doanh nghiệp và người trồng mía, đặc biệt là áp lực từ đường nhập lậu.
"Đắk Lắk có vùng nguyên liệu mía lớn nhưng nhiều nông dân không còn mặn mà thu hoạch vì giá mía xuống thấp, trong khi tiền thuê nhân công nhiều thời điểm còn cao hơn số tiền bán mía. Tỉnh Đắk Lắk kiến nghị Trung ương sớm ban hành các chính sách hỗ trợ ngành mía đường, đồng thời tăng cường kiểm soát đường nhập lậu, bảo vệ doanh nghiệp chế biến và đảm bảo sinh kế cho hàng chục nghìn hộ dân trồng mía", ông Triết cho hay.
