Ông Ngô Tuấn Anh, Chủ tịch Mạng lưới Đổi mới sáng tạo và chuyên gia An ninh mạng ViSecurity, Tổng Giám đốc Công ty an ninh mạng SafeGate chia sẻ với Tiền Phong về những mối nguy hiểm với trẻ em trên không gian mạng hiện nay.
AI khiến hình thức dụ dỗ, bắt nạt trẻ ngày càng tinh vi
Thưa ông, ông đánh giá như thế nào về mức độ rủi ro trẻ em Việt Nam đang phải đối mặt trên không gian mạng hiện nay?
Ông Ngô Tuấn Anh: Trẻ em ngày nay tiếp cận Internet rất sớm, thời lượng sử dụng thiết bị ngày càng lớn, trong khi năng lực tự bảo vệ, nhận diện rủi ro và xử lý tình huống của các em chưa được trang bị tương xứng.
Ông Ngô Tuấn Anh.
Điểm đáng lưu ý là không gian mạng không còn là một môi trường tách biệt với đời sống thực. Việc học tập, giải trí, kết bạn, tiêu thụ nội dung, thậm chí hình thành quan điểm sống của trẻ đều đang diễn ra trên nền tảng số.
Vì vậy, nếu môi trường đó không an toàn, tác động đối với trẻ không chỉ dừng lại ở việc xem phải một nội dung xấu độc mà có thể ảnh hưởng tới tâm lý, hành vi, quan hệ xã hội, quyền riêng tư và sự phát triển lâu dài.
Chúng tôi phân loại nguy cơ phổ biến hiện nay thành một số nhóm chính:
Thứ nhất, là nguy cơ tiếp xúc với nội dung không phù hợp, bao gồm bạo lực, khiêu dâm, mê tín, tự hại, thử thách nguy hiểm, nội dung cực đoan hoặc các nội dung cổ súy lối sống lệch chuẩn.
Trước đây, trẻ thường phải chủ động tìm kiếm mới tiếp cận được những nội dung này. Hiện nay, nhờ thuật toán đề xuất, nội dung có thể tự tìm đến trẻ. Một vài lượt xem, lượt thích hoặc dừng lại lâu hơn ở một video đã đủ để hệ thống tiếp tục gợi ý các nội dung tương tự, khiến trẻ bị cuốn sâu hơn mà phụ huynh không nhận ra.
Thứ hai là nguy cơ bị dụ dỗ, lôi kéo, xâm hại hoặc bắt nạt trên mạng. Các đối tượng xấu có thể tiếp cận trẻ qua game online, mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, diễn đàn ẩn danh.
Chúng thường tiếp cận trẻ bằng cách tạo cảm giác thân thiết, đồng cảm, tặng quà,…sau đó từng bước yêu cầu trẻ chia sẻ hình ảnh, thông tin cá nhân hoặc làm theo các yêu cầu có tính chất xâm hại.
Thứ ba là nguy cơ lừa đảo và khai thác dữ liệu cá nhân. Trẻ em thường thiếu kinh nghiệm đánh giá thông tin nên dễ bị hấp dẫn bởi các lời mời nhận quà, nhận vật phẩm game, tham gia bình chọn, tải ứng dụng, quét mã QR, nhấp vào đường link lạ hoặc cung cấp mã OTP, tài khoản mạng xã hội, tài khoản game.
Thứ tư là nguy cơ lệ thuộc vào môi trường số. Việc sử dụng mạng quá mức có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, khả năng tập trung, giao tiếp trực tiếp và sức khỏe tinh thần của trẻ.
Đặc biệt hiện nay đã xuất hiện các hình thức thao túng tâm lý. Đối tượng xấu có thể đóng vai bạn cùng tuổi, người hâm mộ, người yêu qua mạng hoặc một nhân vật có ảnh hưởng trong cộng đồng game, cộng đồng mạng.
Chúng tạo sự tin tưởng trước, sau đó cô lập trẻ khỏi người lớn, từng bước tiêm nhiễm vào đầu trẻ suy nghĩ rằng người lớn không hiểu mình, luôn phản đối hoặc ngăn cản tình cảm/sự tự do của trẻ, từ đó cắt đứt liên lạc giữa trẻ và gia đình.
Khi đã có được hình ảnh, thông tin nhạy cảm của trẻ, kẻ xấu sẽ dùng đó làm vũ khí để đe dọa, ép buộc trẻ làm theo những yêu cầu tiếp theo.
Phụ huynh cần chú ý một số dấu hiệu bất thường ví dụ: trẻ đột ngột thay đổi thói quen sử dụng thiết bị; lén lút hơn khi dùng điện thoại; phản ứng quá mạnh khi cha mẹ hỏi về bạn bè trên mạng; mất ngủ, lo âu, cáu gắt; không muốn đến trường; kết quả học tập giảm; thường xuyên xóa lịch sử trò chuyện; nhận quà, tiền, vật phẩm game từ người lạ; hoặc có biểu hiện sợ hãi khi điện thoại có thông báo.
Một điều đáng lưu ý khác là trước đây, nguy cơ thường xuất hiện dưới dạng tương đối dễ nhận diện như trẻ truy cập vào website độc hại, xem phải nội dung không phù hợp hoặc bị người lạ nhắn tin làm quen.
Hiện nay, các nguy cơ này đã chuyển sang hình thức ẩn hơn, cá nhân hóa hơn và khó phát hiện hơn. Đối tượng xấu có thể tiếp cận trẻ thông qua game online, nhóm chat, mạng xã hội, tài khoản ẩn danh, thậm chí thông qua những nội dung được thiết kế giống như hoạt động giải trí, học tập hoặc giao lưu bình thường.
Một điểm rất đáng lo ngại là tính ẩn danh trên môi trường mạng ngày càng cao. Người gây hại có thể sử dụng tài khoản giả, danh tính giả, hình ảnh giả, số điện thoại ảo hoặc nền tảng xuyên biên giới để tiếp cận trẻ.
Bên cạnh đó, mức độ thuyết phục của các hành vi dụ dỗ, lừa đảo, bắt nạt hay xâm hại cũng tăng lên do sự phát triển của AI, deepfake và các công nghệ giả mạo.
AI có thể được dùng để tạo ra hình ảnh, giọng nói, tin nhắn, video hoặc nhân vật ảo rất giống thật. Deepfake có thể bị lạm dụng để ghép mặt, tạo hình ảnh nhạy cảm giả, bôi nhọ, đe dọa, tống tiền hoặc xâm hại danh dự của trẻ.
Trong khi đó, các công cụ tạo nội dung tự động có thể giúp đối tượng xấu xây dựng những kịch bản trò chuyện rất tự nhiên, đánh vào tâm lý tò mò, cô đơn, muốn được công nhận hoặc sợ bị cô lập của trẻ.
Mạng xã hội ẩn danh cũng làm gia tăng nguy cơ bắt nạt trực tuyến, miệt thị, lan truyền tin đồn và công kích cá nhân. Với trẻ em, những hành vi này có thể gây tổn thương tâm lý rất lớn, bởi các em chưa đủ kinh nghiệm để tự bảo vệ, tự phản biện hoặc tìm kiếm hỗ trợ kịp thời.
Trẻ em đối mặt với nguy cơ bị bắt nạt, dụ dỗ, lừa đảo, xâm hại khi dành nhiều thời gian trên môi trường mạng. Ảnh minh hoạ.
Ba kỹ năng quan trọng với phụ huynh
Vậy theo ông, phụ huynh Việt Nam cần những kỹ năng gì để bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng?
Ông Ngô Tuấn Anh: Ở Việt Nam, nhiều phụ huynh vẫn nhìn vấn đề theo hướng khá đơn giản: con dùng điện thoại nhiều thì giảm thời gian dùng; con xem nội dung xấu thì chặn nội dung; con chơi game nhiều thì cấm game. Những biện pháp này có thể cần thiết trong một số trường hợp, nhưng chỉ vậy thôi là chưa đủ.
Rủi ro hiện nay đã trở nên phức tạp và tinh vi hơn nhiều: thuật toán gợi ý nội dung có thể đưa trẻ vào “vòng xoáy” nội dung độc hại; người lạ có thể tiếp cận trẻ qua game, mạng xã hội, nhóm chat;…. dữ liệu cá nhân của trẻ có thể bị thu thập, khai thác và các công nghệ mới như AI, deepfake làm cho việc lừa đảo, thao túng, giả mạo trở nên khó nhận biết hơn.
Tôi cho rằng có 3 nhóm kỹ năng quan trọng với phụ huynh.
Thứ nhất là kỹ năng nhận diện rủi ro. Nhiều phụ huynh biết Internet có nguy cơ, nhưng không hình dung cụ thể nguy cơ đó xuất hiện như thế nào, qua kênh nào, bằng thủ đoạn nào. Vì vậy, khi sự việc xảy ra, cha mẹ thường phản ứng muộn hoặc phản ứng quá cực đoan.
Thứ hai là kỹ năng đồng hành và giao tiếp với con. Có rất nhiều bậc phụ huynh chỉ nói chuyện với con về Internet khi đã xuất hiện vấn đề như: điểm kém, dùng điện thoại quá lâu, bắt gặp con xem nội dung không phù hợp.
Khi đó cuộc đối thoại dễ dẫn đến xung đột giữa bố mẹ và con cái. Trẻ trong độ tuổi mới lớn rất dễ có những tư tưởng phản kháng, làm ngược lại những gì bố mẹ nói để thể hiện bản thân, từ đó khiến cho việc giao tiếp giữa phụ huynh và con trở nên khó khăn hơn, không có tiếng nói chung.
Thứ ba là kỹ năng thiết lập một môi trường số an toàn cho trẻ. Như tôi đã chia sẻ lúc trước, những thông tin xấu độc đang lan tràn trên Internet kể cả khi trẻ không chủ động tìm kiếm nhưng thông tin đó vẫn có thể tiếp cận với con.
Phụ huynh cần biết cách cài đặt quyền riêng tư, quản lý thời gian sử dụng thiết bị, lọc nội dung độc hại, kiểm soát ứng dụng, thiết lập tài khoản phù hợp độ tuổi, hướng dẫn con không chia sẻ dữ liệu cá nhân, không nhấp vào đường link lạ, không gửi hình ảnh riêng tư và biết báo với người lớn khi gặp tình huống bất thường.
Bất kể là trẻ em hay người lớn đều có quyền riêng tư, nhưng quyền riêng tư đó cần được đặt trong một khung an toàn phù hợp với độ tuổi. Với trẻ nhỏ, phụ huynh có thể áp dụng kiểm soát kỹ thuật chặt chẽ hơn: giới hạn thời gian, giới hạn nội dung, chỉ cho dùng thiết bị trong không gian chung, sử dụng công cụ lọc và giám sát phù hợp.
Với trẻ lớn hơn, cần chuyển dần từ kiểm soát trực tiếp sang thỏa thuận và trao quyền có điều kiện. Cha mẹ nên cùng con thống nhất các nguyên tắc: thời gian sử dụng, loại nội dung được xem, những thông tin không được chia sẻ, cách xử lý khi bị người lạ tiếp cận, và những trường hợp bắt buộc phải báo với cha mẹ.
Vụ việc bé gái ở TPHCM bị thao túng tâm lý trong thời gian dài trên môi trường mạng từng gây chú ý dư luận.
Cần đưa an toàn số thành chuyên đề giáo dục bắt buộc
Ông đánh giá như nào về vai trò của nhà trường trong việc đảm bảo an toàn cho trẻ trên không gian mạng ?
Ông Ngô Tuấn Anh: Nhà trường có vai trò rất quan trọng vì đây là nơi trẻ được trang bị tri thức và hình thành hành vi xã hội. Tôi cho rằng giáo dục an toàn số nên được đưa vào nhà trường dưới dạng chuyên đề bắt buộc, tích hợp theo độ tuổi, thay vì chỉ là các buổi tuyên truyền ngắn hạn.
Với học sinh tiểu học, nội dung có thể tập trung vào nhận biết người lạ trên mạng, không chia sẻ thông tin cá nhân, báo với người lớn khi gặp nội dung đáng sợ hoặc lời rủ rê bất thường.
Với học sinh THCS, cần bổ sung kiến thức về bắt nạt trực tuyến, quyền riêng tư, mật khẩu, lừa đảo, game online, mạng xã hội. Với học sinh THPT, cần đi sâu hơn vào dấu vết số, danh tính số, trách nhiệm pháp lý, tin giả, deepfake, bảo vệ dữ liệu cá nhân và ứng xử văn minh trên mạng.
Ngoài ra, nhà trường cũng là môi trường cần được bảo vệ về mặt kỹ thuật. Mạng Internet trong trường học nên có các lớp lọc nội dung, giám sát truy cập độc hại, bảo vệ thiết bị, bảo vệ dữ liệu học sinh. Không thể nói đến giáo dục số an toàn nếu chính hạ tầng số của trường học chưa được thiết kế an toàn.
Bên cạnh vai trò của gia đình và nhà trường, theo ông cần có thêm giải pháp gì để đảm bảo an toàn cho trẻ trên không gian mạng?
Ông Ngô Tuấn Anh: Theo tôi, để bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, chúng ta cần một mô hình nhiều lớp, tương tự như cách tiếp cận trong an ninh mạng. Không có một giải pháp đơn lẻ nào có thể giải quyết tất cả.
Bên cạnh vai trò của gia đình, nhà trường chúng ta cần lớp thứ hai là công nghệ với các giải pháp lọc nội dung độc hại, cảnh báo truy cập nguy hiểm, quản lý thời gian sử dụng thiết bị, phát hiện website lừa đảo, bảo vệ dữ liệu cá nhân và hỗ trợ phụ huynh quản lý con ở mức phù hợp.
Lớp thứ ba là trách nhiệm của các nền tảng. Nền tảng có người dùng là trẻ em phải chủ động trong việc kiểm soát nội dung, hạn chế tương tác có rủi ro, xử lý tài khoản giả mạo và cung cấp công cụ báo cáo thân thiện với trẻ.
Thứ tư là pháp lý và thực thi. Cần tiếp tục hoàn thiện quy định về bảo vệ trẻ em, bảo vệ dữ liệu cá nhân trẻ em, trách nhiệm của nền tảng xuyên biên giới, xử lý nội dung xâm hại và phối hợp quốc tế trong điều tra các hành vi phạm tội trên mạng.
Trẻ em cần được dạy rằng các em luôn luôn được bảo vệ trên mạng, có quyền nói “không”, có quyền tìm kiếm sự giúp đỡ. Phụ huynh cần hiểu rằng bảo vệ con trên mạng không phải là cấm con tiếp cận công nghệ, mà là giúp con sử dụng công nghệ một cách an toàn, lành mạnh và có năng lực tự bảo vệ.
Tôi cho rằng mục tiêu của chúng ta không phải là đưa trẻ em ra khỏi Internet, điều đó vừa không thực tế, vừa không đúng với xu thế phát triển. Mục tiêu đúng là xây dựng một môi trường mạng an toàn hơn cho trẻ em, đồng thời trang bị cho các em đủ kỹ năng, bản lĩnh và sự hỗ trợ cần thiết để lớn lên an toàn trong thế giới số.
Cảm ơn ông!
