Để thấu hiểu ngọn ngành về những quy tắc ngầm kỳ lạ cũng như sức hút khó cưỡng của dải lúa chín rực rỡ này, trước tiên du khách cần phải biết những người chủ nhân thực sự của nơi đây là ai. Với phần lớn người Việt, Tết nguyên đán luôn mặc định rơi vào tháng Giêng. Nhưng người La Chí lại có một cái Tết riêng biệt và nó thường diễn ra vào tháng Bảy âm lịch, tức là thời điểm việc đồng áng đã bắt đầu vãn.
Cái Tết kỳ lạ diễn ra vào tháng Bảy âm lịch
Cái Tết ấy mang tên là Khu Cù Tê. Tên gọi này nghe có vẻ lạ lẫm nhưng thực chất được ghép từ ba chữ đều mang ý nghĩa vô cùng rõ ràng. Khu có nghĩa là cúng, Cù là rượu, còn Tê nghĩa là số bảy, thỉnh thoảng cũng có cách hiểu là chúng ta. Ghép lại thành Tết tháng Bảy, đây là dịp cả cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc với cội nguồn tổ tiên và cầu mong cho một năm làm ăn thuận lợi. Nếu năm nào rơi vào nhuận tháng Tư thì Tết sẽ được linh động chuyển xuống tháng Sáu âm lịch.
Vào năm 2014, Tết Khu Cù Tê đã vinh dự được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Và một trong những nơi tổ chức lễ hội này đậm nét nhất chính là Bản Phùng cùng Bản Máy, cũng chính là vùng đất sở hữu những thửa ruộng bậc thang tuyệt mỹ được nhắc tới trong bài viết này.
Khám phá nguồn gốc của cộng đồng người La Chí
Theo Tổng điều tra dân số năm 2019, dân tộc La Chí có 15.126 người bao gồm 7.523 nam và 7.603 nữ. Họ sinh sống tập trung chủ yếu ở hai tỉnh Hà Giang và Lào Cai. Riêng ở vùng núi phía Bắc, cộng đồng này cư trú đông đảo nhất tại các xã Bản Phùng, Bản Díu, Bản Pắng và Bản Máy, ngoài ra còn phân bố rải rác ở nhiều địa phương khác.
Ngay chính cái tên của bản cũng mang một ý nghĩa vô cùng đặc biệt. Theo cách lý giải mộc mạc của người địa phương, chữ Phùng gắn liền với khái niệm tương phùng nghĩa là sự gặp gỡ, do đó vùng đất này vẫn thường được ví von như nơi đất trời giao thoa.
Bí ẩn về những chiếc sừng trâu cắm trên sườn đồi
Đây là điều quan trọng đầu tiên du khách cần phải biết trước khi tới, và cũng là chi tiết dễ khiến người ta vô tình phạm lỗi nhất mà không hề hay biết.
Khi rảo bước dọc các sườn đồi quanh bản, thỉnh thoảng bạn sẽ bắt gặp những chiếc sừng trâu được đặt lặng lẽ trên mặt đất. Nhìn thoáng qua rất dễ nhầm tưởng đó là vật trang trí hoặc dấu mốc ranh giới của ruộng nương. Thực tế, đó là dấu hiệu tâm linh đánh dấu các khu mộ tổ tiên của người La Chí thuộc về không gian linh thiêng của cả một cộng đồng. Vì vậy, nguyên tắc ứng xử ở đây vô cùng rõ ràng khi du khách không được lại gần, không được chạm vào và tuyệt đối không chụp ảnh cận cảnh những khu vực nhạy cảm ấy.
Để thấu hiểu vì sao người La Chí coi trọng những không gian này đến vậy, chúng ta có thể nhìn vào một phong tục lâu đời khác của họ. Vào dịp cuối năm hoặc đầu năm mới, cộng đồng La Chí ở huyện Hoàng Su Phì thường tổ chức lễ mở kho xin giống. Họ mang thóc nếp và lễ vật dâng cúng tổ tiên để cầu mong hồn lúa được bảo vệ và vụ mùa sau màng bội thu.
Nói cách khác, đối với người La Chí thửa ruộng và hạt lúa không đơn thuần là chuyện làm ăn kinh tế. Nó gắn chặt với cội nguồn tổ tiên, với tín ngưỡng thiêng liêng và với cách cả cộng đồng nhìn nhận về sự sinh tồn của chính mình. Hiểu được giá trị sâu sắc đó rồi thì việc giữ khoảng cách tôn trọng với vài chiếc sừng trâu trên đồi không còn là một quy định khó nhớ nữa.
Lời hứa bốn năm của một người nổi tiếng
Nhiều năm về trước, Bản Phùng vẫn là một cái tên vô danh ngay cả với dân phượt sành sỏi. Mọi chuyện bắt đầu thay đổi chóng mặt khi một loạt thước phim mang tên Ký Sự Bản Phùng của nhà sáng tạo nội dung Khoai Lang Thang tên thật là Đinh Võ Hoài Phương được đăng tải và lan truyền rộng rãi. Điều khiến người xem phải chững lại không hẳn là khung cảnh ruộng bậc thang hùng vĩ mà lại là nhịp sống thường ngày cùng sự chân chất mộc mạc của người La Chí trong bản.
Đúng bốn năm sau lần đầu tiên đặt chân tới, anh đã lặn lội quay lại Bản Phùng để thực hiện trọn vẹn lời hứa năm xưa với lũ trẻ nghèo nơi đó. Hành trình đầy cảm xúc ấy một lần nữa đưa cái tên Bản Phùng gây bão trở lại trên mạng xã hội, biến nơi này thành điểm đến thanh xuân được nhiều người trẻ khao khát tìm kiếm mỗi khi mùa lúa chín ùa về.
Đặc quyền ngắm lúa chín ngay từ cửa sổ phòng ngủ
Đây chính là điểm đắt giá khiến Bản Phùng khác biệt hoàn toàn so với phần lớn các vùng ruộng bậc thang khác ở khu vực phía Bắc. Ở nhiều nơi, muốn thu vào tầm mắt toàn cảnh thiên nhiên thì du khách phải cuốc bộ băng rừng vài giờ đồng hồ. Còn tại đây, những thửa ruộng uốn lượn trải dài từ bờ suối lên tận sườn núi sừng sững hiện ra trọn vẹn ngay từ con đường chính dẫn vào bản.
Một số nhà dân làm dịch vụ lưu trú trong bản sở hữu khoảng sân hoặc góc ăn sáng nhìn thẳng ra thung lũng ruộng bậc thang ngoạn mục. Khách chỉ cần thong thả ăn bát mì nóng vừa ngắm từng đợt mây trắng xốp trôi lững lờ qua các sườn đồi mà chẳng cần leo trèo nhọc nhằn gì cả.
Thời điểm tỏa sáng rực rỡ nhất là lúc bình minh khi những tia nắng đầu ngày rọi thẳng xuống các tầng ruộng, hoặc vào cuối chiều khi ráng chiều dịu nhẹ và lớp sương mờ bắt đầu giăng mắc. Những ai muốn sở hữu góc nhìn bao quát và rộng lớn hơn thì có thể nhờ người dân bản địa chỉ giúp vài điểm cao lân cận, nhưng đó chỉ là lựa chọn thêm thắt chứ không bắt buộc.
Vùng đất kỳ lạ không bao giờ có mùa nước đổ
Chi tiết thú vị này đến dân nhiếp ảnh chuyên đi săn lùng vẻ đẹp Tây Bắc cũng phải dễ dàng ngỡ ngàng. Với phần lớn diện tích huyện Hoàng Su Phì, mùa nước đổ thường rơi vào khoảng tháng Tư và tháng Năm khi người nông dân dẫn nước vào ruộng chuẩn bị cấy mạ. Đó cũng là một trong hai mùa săn ảnh nhộn nhịp nhất của cả vùng bên cạnh mùa lúa chín vàng.
Thế nhưng ruộng bậc thang Bản Phùng lại hoàn toàn không có nguồn nước tưới tiêu chủ động. Nơi đây gần như phụ thuộc trọn vẹn vào thời tiết tự nhiên nên không bao giờ xuất hiện giai đoạn nước đổ rõ rệt như những địa phương khác. Điều này đồng nghĩa với việc nếu du khách lặn lội đến Bản Phùng vào tháng Tư với ý định chụp ảnh mặt ruộng loang loáng bích thủy thì chắc chắn sẽ ngậm ngùi ra về tay trắng.
Thêm một lưu ý cực kỳ quan trọng về thời điểm là mùa lúa chín ở Bản Phùng luôn đến sớm hơn vài xã lân cận trong vùng. Nếu du khách chỉ căn cứ theo khung thời gian chung là tháng Chín và tháng Mười của toàn bộ khu vực Hoàng Su Phì thì rất có thể sẽ tới trễ mất vài tuần so với lúc dải lúa phô diễn vẻ đẹp rực rỡ nhất tại đây.
Dấu ấn kiêu hãnh trên bản đồ du lịch thế giới
Nói về sức hút của vùng đất này, có hai thông tin vô cùng quan trọng cần phải được nói rõ.
Thứ nhất, tạp chí du lịch danh tiếng Time Out đã vinh danh Hà Giang ở vị trí thứ mười bảy trong danh sách năm mươi mốt điểm đến đẹp nhất thế giới năm 2026. Đáng chú ý là trong phần mô tả chi tiết, ruộng bậc thang Hoàng Su Phì được xướng tên đích danh như một trong những lý do cốt lõi làm nên sức hút của vùng đất này. Trước đó, toàn bộ quần thể ruộng bậc thang Hoàng Su Phì cũng đã vinh dự được nhà nước công nhận là di tích quốc gia từ năm 2012.
Thứ hai, và đây là chỗ nhiều người sẽ ngỡ ngàng. Sau đợt sắp xếp lại đơn vị hành chính, mặc dù khu vực Hoàng Su Phì vẫn thuộc tỉnh Hà Giang, nhưng xã Bản Phùng đã sáp nhập cùng Chiến Phố và Bản Máy để thành lập xã Bản Máy. Tức là vùng ruộng bậc thang mà ai cũng mặc định là của Bản Phùng giờ có địa chỉ hành chính ghi là xã Bản Máy. Mặc dù vậy, cái tên Bản Phùng thì vẫn được dùng rộng rãi trong đời sống thường ngày và trên bản đồ du lịch dù nó không còn là tên gọi chính thức của xã nữa.
Cẩm nang di chuyển lưu trú và ẩm thực bản địa
Về lộ trình di chuyển, hành trình từ thủ đô Hà Nội tới thành phố Hà Giang dài hơn ba trăm cây số và thường tiêu tốn khoảng năm tới bảy giờ chạy xe. Từ trung tâm thị trấn Vinh Quang, du khách phải đi tiếp gần ba mươi cây số đường đèo dốc uốn lượn qua Thông Nguyên, Nậm Khòa rồi Bản Luốc mới chính thức tới nơi. Hiện tại đường vào bản đã được cải thiện đáng kể giúp ô tô có thể tiến vào tận nơi. Tuy nhiên vào mùa mưa, một số đoạn vẫn khá trơn trượt và tiềm ẩn nguy cơ sạt lở cao, do đó du khách cần chủ động hỏi thăm tình hình đường xá trước khi khởi hành thay vì tự tin dựa vào kinh nghiệm cũ. Xe máy sẽ mang lại sự cơ động hơn khi muốn dừng lại ngắm cảnh dọc đường, còn ô tô riêng sẽ đặc biệt phù hợp với các nhóm đông thành viên hoặc gia đình.
Còn bữa cơm dọn ra tại nhà dân thường được chế biến từ chính những nguyên liệu gia đình tự tay nuôi trồng. Đó là gà vịt chăn thả tự nhiên dưới gầm nhà sàn, rau rừng hái vội trên núi hoặc mọc hoang dưới suối, ăn kèm với cơm dẻo nấu từ hạt gạo trồng trên nương cao. Nếu may mắn đi đúng dịp lễ hội, du khách còn được thưởng thức món cốm nếp dẻo thơm làm từ lúa non hoặc rêu đá, một loại thực vật chỉ mọc ở những dòng suối thật sạch và thường được người dân dành riêng để thiết đãi khách quý.
Mùa lúa chín chắc chắn là thời điểm Bản Phùng phô diễn vẻ đẹp tráng lệ nhất. Tuy nhiên du khách bắt buộc phải hỏi thăm tình trạng lúa thực tế qua các hội nhóm du lịch uy tín hoặc liên hệ trực tiếp người dân địa phương. Riêng những ai đam mê bộ môn săn mây thì tháng Mười Một và tháng Mười Hai chính là lựa chọn lý tưởng nhất khi những dải sương mù trắng xóa ôm ấp lấy các sườn đồi.
Vài nguyên tắc sống còn nên khắc cốt ghi tâm
Bản Phùng vẫn duy trì mô hình du lịch cộng đồng còn khá nguyên sơ nên du khách cần cẩn trọng giữ gìn vài nếp sống cơ bản. Tuyệt đối không tự ý bước vào nhà dân hay chụp ảnh cận cảnh người bản địa, đặc biệt là trẻ em khi chưa nhận được sự đồng ý rõ ràng. Không được phép chạm tay vào những khu vực mang tính tín ngưỡng thiêng liêng, nhất là nơi đặt những chiếc sừng trâu. Mọi người cũng cần tự giác hạn chế xả rác bừa bãi trên đường đi và ngay trong khuôn viên nhà nghỉ. Khi ăn uống và lưu trú tại nhà dân, thái độ tôn trọng giờ giấc và nếp sinh hoạt truyền thống của gia đình chủ nhà là điều vô cùng cần thiết.
Những hành động nhỏ bé ấy không chỉ giúp chuyến đi của bạn thêm phần trọn vẹn mà còn góp phần gìn giữ vẹn nguyên đúng thứ hồn cốt mộc mạc đã làm nên sức hút mãnh liệt của Bản Phùng.
Nguồn: Báo Nhân Dân, Ban Tuyên giáo Hà Giang,
